नमस्कार

नमस्कार

Pages

Tuesday, 7 December 2010

लालचुट्टूक

"लिपस्टिक लावून आलीयस तू कॉलेजला?"
सरांचा सूर नाराजीचा होता. शिक्षकांच्या खोलीत सतरा वर्षांची मी, समोर उभी.
"नाही सर!"
त्यांनी भुवया उंचावल्या.
"ते ना, काय केलं माहितेय का मी?"
"काय केलंस? लाल लाल लिपस्टिक फासलयस ना?"
"नाही सर! ते ना, ओठ ना, असे घट्ट बंद करायचे आणि ना त्यावर जीभ फिरवत रहायची! खूप वेळ!"
"मग हे असं होतं का? आणि तुला कोणी सांगितलं हे?"
"ते मीच शोधलंय सर! बाबा देत नाहीत ना लिपस्टिक आणायला घरात!"
"व्वा! ध्यान दिसतंय पण ते! अजिबात बरं दिसत नाहीये! बाबा ओरडतात ते बरोबरच आहे! लहान आहेस अजून तू हे उद्योग करायला!"
"बरं सर. पण ना, हे ते असं लिपस्टिकसारखं पुसून पण नाही टाकता येणारेय मला!" जाडजूड चष्म्याआड असले म्हणून काय झालं? डोळ्यात पाणी येतंच!
"ठीक आहे. जा आता वर्गात."

"आई, हे बघ ह्यातलं कुठलं बरं दिसतंय?"
पालथ्या हातावर सहा सात वेगवेगळ्या रंगांच्या जाड्या रेघा ओढून तो हात माझ्यापुढे धरण्यात आला होता. हात लेकीचा.
"हे ते ब्राऊन काही आवडत नाहीये हं मला! म्हातारी झालीयस का?"
"आई, मी अजिबात लाल लाल लिपस्टिक लावणार नाहीये!"

कम्मालेय! कित्ती वेळ जायचा माझा ते ओठ बंद करून लालचुट्टूक ओठ मिळवायला!
काही वर्षांपूर्वीचीच तर गोष्ट!
Generation gap I tell you!
:p



Monday, 6 December 2010

माज

पापलेटचं लाल कालवण, तळलेल्या सुरमयीच्या चमचमीत तुकड्या, कुरकुरीत बोंबील, आंबट सोलकढी. त्याचे मित्र जेवायला घरी येणार म्हणून हा बेत. जेवण तर छान झालं होतं.
मित्र जमले. गप्पा रंगल्या. बाटल्या रिकाम्या झाल्या. घड्याळ धूसर झालं.
चार वर्षांच्या लेकाचं तर जेवण झालं. पण भरलेल्या ग्लासांनी धारण केलेलं 'द्रौपदीच्या थाळी'चं चमकतं रूप, कधी आटोपणार ते नव्हतं उमगत.
'वाढू का आता?" तिने घड्याळ शिकून दशकं उलटली होती. छोटा काटा तीनावर पोचला होता. आणि मोठा बाराच्या पुढे. त्या खोलीत त्यावेळी चार विमानं झोकांड्या घेत होती.
"हं. वाढ." त्याने भरलेला ग्लास पोटात रिकामा करत तिला परवानगी दिली.
ताटं घेतली गेली. दर्शनी दिसणारी 'माणसं' जमिनीवर रांगेत जेवायला बसली.
मस्त. सॉलिड. जड जिभांनी घरच्या लक्ष्मीला दाद दिली.
दहा मिनिटांतच, बसल्या जागी पोटातल्या दारूने सुग्रास जेवण बाहेर फेकलं. दोघांना उलटी झाली. सगळेच तरंगणारे. ताटं जेमतेम रिकामी झाली. उठले. तोंड धुवून गप सोफ्यावर बसले.
काही दिवसांपूर्वी घटना तशीच घडली होती. मित्र वेगळे होते.

छतापासून जमिनीवर टेकणाऱ्या खिडक्यांचा लांबसडक हॉल. नेहेमी स्वच्छ सुंदर नीटनेटका. आता पसरलेली उष्टी ताटं. अस्ताव्यस्त. त्यात त्या उलट्या. ओट्यावर झाकलेली भांडी. सिंकमध्ये उंच झेपावलेला खरकटा डोंगर. काय करायचं आता ह्याचं? कुठून सुरुवात करावी? तिने त्याच्याकडे बघितलं. तो त्या क्षणी तिचा कोणीच नव्हता. सोळाव्या वर्षी जेव्हा तिने त्याला म्हटलं, तुझी सर्व दु:ख माझी, त्यावेळी आपल्या सादेला प्रतिसाद काय आला आहे ते तपासायचं राहूनच गेलेलं.

आता स्वत:च्या पायावर जेमतेम उभं रहाता येणारे तिथून निघाले त्यावेळी ती बसून होती एकटक त्या तिच्या भरल्या घराकडे बघत. आता नेहेमीची केरलादी करणारी येईलच. मग काय तिला लावू हे आवरायला? का करावं आणि तिने हे? का पुसावी ही बरबटलेली लादी? केरलादी करण्याचा मी तिला पगार देते म्हणून? तिचा नवरा दारुड्या आहेच. तिच्या घरी तर ती हे नेहेमीच करते. मग? तिने ही माझ्या नवऱ्याची आणि त्या कोण त्याच्या मित्रांची घाण देखील उचलावी? तिने नाही म्हटलं माझ्या नवऱ्याला...तुझी सगळी दु:ख माझी म्हणून.
मांडीवर झोपून गेलेल्या निरागस लेकाला उचलून तिने बिछान्यात झोपवले आणि ताटं उचलायला घेतली. बाजूलाच नवरा स्वत:च्याच धुंदीत मस्त झाला होता....

अर्धा तास गेला. तिचं घर कसं पुन्हा चमकू लागलं.
बाई आली तेव्हा अगदी थोड्याच वेळापूर्वी झालेल्या आत्मसन्मानाची राख देखील तिथे नव्हती उरली.

"सरिता, किती त्रास करून करून घेणार आहेस ह्याचा?"
संध्याकाळ झालेली. आम्हीं दोघी समुद्रावर होतो. तिचा लेक खेळत होता. ती बसली होती दूर नजर लावून. मी काय करणार....घट्ट मिठी मारली तिच्या खांद्याला आणि जवळ ओढलं. तिला. तिचं दु:ख मात्र बसलं होतं....माज आल्यासारखं...फुगून.

Sunday, 5 December 2010

"मला नाही येत."

एके दिवशी,
"कांदा बारीक चीर गं."
"मला नाही येत."
एका वेगळ्या दिवशी,
"गूळ बारीक चिरून डब्यात भरून ठेव."
"तुमच्यासारखा मला नाही येत."
"हे असं बोलून नक्की काय होतंय हे कळतंय का तुला वैभवी?"
मी रोज स्वयंपाक करणाऱ्या आमच्या वैभवीला विचारलं.
"मला येत नाही. म्हणजे झाली ना मेंदूची सगळी दारं, कवाडं बंद. सगळ्या शिकण्याच्या गोष्टी असतात गं. जेंव्हा चालायला शिकलो, शंभर वेळा पडलो असू. पण जर म्हटलं असतं मला येत नाही आणि हार मानून टाकली असती, तर स्वत:च्या पायावर आपण उभे राहू शकलो असतो का?"

आठवते काही वर्षांपूर्वीची गोष्ट. तीन वर्षांच्या 'मातृत्वाच्या 'ब्रेक के बाद' जेव्हां पुन्हां जाहिरातक्षेत्रात नोकरी धरली त्यावेळी जग खूप बदललं होतं. कम्पुटरने विश्व व्यापलं होतं. फक्त ३ वर्षांपूर्वी कागद पेन्सिल युग होतं आणि आता वेगवेगळी अप्लीकेशन्स डोक्यावर बसलेली होती. फ्रिहँड, फोटोशॉप, इलस्ट्रेटर...मॅक. सगळे डोळे वटारून. आणि माझं धाबं दणाणंलेलं. ऑफिसमध्ये वेगवेगळे विभाग असतात. त्यातील क्रिएटिव्हमध्ये मी येते आणि आर्टवर्क करण्यासाठी वेगळा स्टुडियो असतो. ह्या सगळ्या प्रोग्रॅम्समध्ये त्यातील एकेक कलाकार असतात वाकबगार.
मग सुरुवातीची काही वर्षं जे काही अपमान सोसावे लागले ते विसरणे कठीण. कम्पुटर बुवांशी मैत्री जुळेस्तोवर. वरिष्ठांकडून ते अगदी कम्पुटर ऑपरेटरपर्यंत. डोकं आहे पण हात नाहीत अशी परिस्थिती. मग अर्थात पगारवाढ लांबली...बढती दुरावली. डोळे कायम डबडबलेले. चेहेरा कायम रडवा.

मग काय पाठ दाखवणार काय?
"मला नाही येत" असे म्हणणार काय?
चपात्या येत नव्हत्या. मग सवयीने भाकऱ्यादेखील जमून गेल्या.
साधी ट्रेन पकडता येत नव्हती. पण नंतर भर गर्दीच्या वेळी धक्काबुक्की करत डब्यात घुसता आलं
मराठी शाळेत शिक्षण. जे जे मध्ये इंग्रजीचा संबंध शून्य. सुरुवातीला वाटली भिती. मिटींग्समध्ये इंग्रजीतून बोलायला. पण मग काय, "मला नाही येत" असे म्हणणार काय?

तेच मुळी "मला नाही येत!"

कांदा बारीक चिरावा.
पापलेटच्या मस्त तुकड्या कराव्यात
फोटोशॉपमध्ये तुकडे जुळवावेत.
आणि इलस्ट्रेटरमध्ये लेआउटची झणझणीत फोडणी घालावी.
क्लायंटला त्या जगभर मानल्या गेलेल्या इंग्रजीतच प्रेझेंटेशन्स करावीत.
आणि आयडीया विकावी!

आहे काय आणि नाही काय?

Saturday, 4 December 2010

सिंधुताई सपकाळ

आज चित्रपट 'मी सिंधुताई सपकाळ' पाहिला.

आयुष्यातील दु:खाचे महत्व पुन्हा एकदा पटले.
एक दगड मार्गात आला. आणि तो मार्गच बंद झाला. आयुष्य नकोसे झाले. मग मानसशास्त्राच्या व्याख्येतील Survival Instinct, तीव्र जीवनेच्छा, प्रबळ झाली. फिनिक्स, आगीतून पुन्हा आकाशात झेपावला. त्याने पंख देखील असे पसरले की शेकडो स्त्रियांना साऊली मिळाली. माऊली मिळाली. अचंबित करणारे व स्त्रीत्वाचा अभिमान देणारे व्यक्तिमत्व तेजाळले.

त्यांची संपदा जोगळेकरने घेतलेली मुलाखत यूट्यूब वर ६/७ भागात उपलब्ध आहे त्यातील दोन भाग इथे टाकले आहेत. आवडले तर अर्थातच तिथे पुढील भाग पाहू शकाल.





Friday, 3 December 2010

बोट

शाळेत फाउंटन पेन वापरत असू. निळ्या शाईचं. कंपास पेटीत रोज अशी दोन पेनं भरलेली असत. एक संपलं की दुसरं. लिखाण भरपूर होत असे. वर्गात मास्तर जे सांगतील ते उतरवून घेणे आणि घरी गृहपाठ करणे. किती कागद त्यात भरीस जात त्याला ना काही सुमार. अर्थपूर्ण लिखाण होई असे काही नाही परंतु, कागद भरले जात. वर्षाकाठी ढीगभर वह्या संपवल्या जात. मग हे पेन हातात धरूनधरून नववीपर्यंत उजव्या हाताच्या मधल्या बोटाचे हाड सुजले. एक टेकडीच वर येऊ लागली. हे माझं मधलं बोटं.

बाबा दिवसाकाठी १० ताव लिखाण करत असत. वैचारिक. कधी कुठल्या दिवाळी मासिकासाठी तर कधी त्यांच्या त्रैमासिकासाठी. बघितलं तर बाबांचं मधलं बोट देखील माझ्या बोटासारखंच, टेकडीवालं. बाबा आणि माझ्यातलं साम्य, हा माझ्यासाठी एकूणच भांडणाचा विषय. मी बाबांसारखीच दिसते ह्या विषयावर मी आजही तावातावाने भांडण करू शकते. लहानपणी हातपाय आपटून विषयाला जोर देत असे, आता मात्र मुद्द्यांना महत्व देईन. तर बाबांचं मधलं बोट. ती बाबांची टेकडी निळीशार असायची. लेखक बाबाचं ते निळं बोट ही जणू त्यांची ओळखच. एखादा लेख एकदा लिहून त्यांचे समाधान कधीच होत नसे. तो पुन्हा पुन्हा वाचणे आणि कठीण विषय, वाचकाला समजेल अश्या सोप्प्या भाषेत तो पुन्हा पुन्हा लिहून काढणे. मग नित्यनेमाने त्यांचं पेन आपल्या खुणा त्यांच्या बोटावर सोडूनच थांबे. शाई खुणा. जसा सावळ्या आभाळात पंख पसरून निळा भारद्वाज.

काल सकाळी नेहेमीप्रमाणे गाडी हाकत कार्यालयात येत होते. एका गल्लीत उजवीकडे वळायचे होते. ह्या गल्लीचं तोंड निमुळतं आहे. थोड्याफार फरकाने ते घुसमटलेलंच असतं. त्या अनुभवातून मी उजव्या बाजूने गाडी पुढे आणली. डाव्या बाजूच्या गाडीच्या चालकाच्या हे फारच मनाविरुद्ध झालं. त्याने त्याच्या गाडीची काच खाली करून माझ्या डाव्या काचेवर टकटक केली. माझे लक्ष वेधून घेण्याच्या प्रयत्नात. मी लक्ष देण्याचे काहीच कारण नव्हते. मी गाडी अजून थोडी पुढे नेली. परंतु त्या गल्लीतून दुसरीच गाडी रंगमंचावर उतरली आणि मग मला माघार घ्यावी लागली. मी मागे गेले. संधी साधून उजव्या बाजूचा माणूस गल्लीत प्रथम शिरला आणि माझ्या गाडीच्या पुढे आला. माझ्यासाठी ही काही स्वाभिमानाची हानी नव्हती. परंतु त्याच्यासाठी त्या दिवसाचा तो फारच मोठा विजय होता. त्याने पुन्हा त्याची काच खाली घेतली. चाक डाव्या हातात पकडून उजवा हात बाहेर काढला. आणि मोठ्याच विजयाच्या उन्मादात मला मधले बोट दाखवले. ह्याचा अर्थ न कळण्याइतकी मी दुधखुळी नक्कीच नाही.
"XXXX you"
कळलं मला. आता बुध्दाचे तत्वज्ञान माझ्या कामी आले. 'तू मला दिलेस. परंतु जर ते मी घेतलेच नाही तर ते शेवटी तुझ्याचकडे तर राहिले.' माझी गाडी शांतपणे पुढे हाकली. आणि दुसऱ्या मिनिटाला आमच्या कार्यालयाची इमारत आली आणि रंगमंचावरून मी निर्गमन केले.

मधले बोट.
बाबांचे निळेनिळे. मऊ फुगीर टेकडीवाले. विद्वत्तेने उंचावलेले.

त्या माणसाचे मधले बोट?
असभ्यता त्या बोटाच्या शीरापासून तळापर्यंत ठासून भरलेली.
तीच असभ्यता ओसंडून, आकाशात मर्कट उड्या मारणारी.

एक मधलं बोट असभ्यता दर्शक.

एक मधलं बोट विद्वत्तेचे प्रतिक.

Thursday, 2 December 2010

वाटप

"मी डॉक्टर आहे. मुंबईत मी प्रॅक्टिस करते. मला इथे भांडी घासावी लागतात. नाही येणार मी परत इथे."
"मला नाही लागत भांडी घासायला. माझी लेक घासते नाहीतर खरकटी भांडी ती डिश वॉशरला लावते."

हा संवाद दोन वयस्क स्त्रियांमधील. अमेरिकेतील एका संगीत कार्यक्रमात त्यांची प्रथमच भेट झालेली होती. आयुष्यात पुन्हा भेटण्याचा योग काही येणार नव्हता. त्यामुळे मनीचे गूज सांगण्यात काही धोका नव्हता.

दोघींची वये बघता आयुष्यातील वादळे त्यांनी झेललेली असावीत. तशी ती कोणालाच टाळता येत नाहीत. थोड्या फार फरकाने कधी चक्रीवादळे असतात तर कधी एखादा वाऱ्याचा झपाटा. आज आता आपल्या मुलांकडे, नातवंडाचे दर्शन म्हणून वा केवळ विश्रांती म्हणून हे आईवडील परदेशात पोचलेले असतात. हा संवाद विचारात घेता नक्कीच त्या त्या महिलेच्या अनुभवातून ही वाक्ये त्या त्या महिलेने बोलली असावीत. त्यातील ज्या बाईला त्यांची मुलगी भांडी घासायला देत नाही त्यांना मी ओळखते. परंतु ज्यांच्या अंगावर हे काम पडते त्यांना नाही ओळखत. व आयुष्यात कधी ओळख होण्याची शक्यता शून्य. त्यामुळे त्या कोणाकडे रहात होत्या, सुनेकडे की मुलीकडे हे समजणे कठीण.

आता डॉक्टर बाईंच्या मनात डोकावू. तिथे काय घालमेल चालू आहे?
मी एव्हढी डॉक्टर आहे तरी उतारवयात मला भांडी घासायला लागतात.
माझी सून मुद्दाम माझा अवमान करण्यासाठी मला हे काम देते. (किंवा) माझी मुलगी स्वत: टीव्ही बघत बसते आणि जावईबापुंसमोर मला भांडी घासायला लावते!
मी आता म्हातारी झाले. आणि म्हणून मला ही कामे झेपत नाहीत.

भारतामध्ये अनादिकालापासून वर्णभेद केले गेले आहेत. ब्राम्हण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र. त्यानुसार कामांचे वाटप झाले. आणि मग शूद्र, उच्चवर्णीय लोकांकडे मजुरीची कामे करू लागले. सुदैवी असतील तर त्याचे त्यांना श्रम मूल्य मिळू लागले. मात्र सध्या बऱ्याच प्रमाणात, निदान शहरात तरी, मुलींना त्यांचा शिक्षणाचा हक्क मिळाला आहे व लादले गेलेले जातीचे बंधन थोड्या प्रमाणात तरी शिथिल झाले आहे. इथे भारतातील शहरांबद्दल बोलले जात आहे हे लक्षात घ्यायला हवे. दुर्दैवाने हे चित्र काही माझ्या संपूर्ण देशाचे नाही. मग आता ह्या शिकल्यासवरलेल्या मुली घरकामाला कुठून येणार? देशाच्या ह्या प्रगतीविषयी आनंद मानायचा कि दु:ख हे ज्याच्या त्याच्या मानसिकतेवर अवलंबून.

तसेच परदेशी, अमेरिकेसारख्या देशात तर रोजच्या ह्या धुणीभांडी, केरलादी करणाऱ्या बाया मिळणे म्हणजे तर अगदी दुरपास्तच. अगदी अफाट पसरलेल्या समुद्रात एखादी काडी. तिथे एखाद्या बलाढ्य कंपनीचा अध्यक्ष देखील कधी घरात भांडी घासताना किंवा कधी मुलांचे लंगोट बदलताना हातोहात सापडू शकतो. आणि त्यात तो कोणावर उपकार करत आहे अशी भावना शक्यतो नसते. अर्थात ideal situation मध्ये.

मग आपल्या डॉक्टर बाईंच्या प्रश्र्नाला उत्तर काय? त्यांच्या उच्च शिक्षणामुळे त्यांच्या विचारात काय प्रगल्भता येण्याची गरज आहे?
एक. मी डॉक्टर असले तरी देखील मला झेपत असल्याने, माझ्या मुलीला / सुनेला मदत म्हणून मी जर 'हे काम' केले तर त्यात कमीपणा काहीही नाही.
दोन. माझी सून / मुलगी मुद्दाम माझा अवमान करण्याकरता मला हे 'हीन दर्जाचे काम' देत आहे असे मानणे हे चुकीचे.
अर्थात बाई पूर्ण अनोळखी असल्याकारणाने काही गोष्टी येथे गृहीत धरलेल्या आहेत. उदाहरणार्थ, बाईंची मुलगी/ सून ही सज्जन माणसे आहेत. बाई इतर वेळी अतिशय मदतशील व हसतमुख आहेत.

७५ वर्षांची व आयुष्यभर स्वकमाईवर जगणारी एक भारतीय महिला अभिमानाने माझी लेक मला 'हे काम' देत नाही हे सांगताना, हे काम हीन दर्जाचेच आहे असे मानते.
'हिणकस काम' मला दिले जाते ही अतिशय क्लेशकारी गोष्ट आहे असे मानून दुसरी भारतीय महिला समवयीन बाईबरोबर दु:ख वाटून घेते.

आपली मानसिकता बदलायला हवी.
श्रमाचे मूल्य आपण कबूल करायला हवे.
श्रम करणाऱ्याचा स्वाभिमान राखला जायला हवा.
आपल्या, आपल्या मुलांच्या व आपल्या प्रगतीशील देशाच्या भवितव्यासाठी.
म्हणून हा उहापोह.

Wednesday, 1 December 2010

कुक्कुक!

हे सगळे जालावरचे प्रकार ना अगदी गोंधळात टाकणारे असतात.

आम्ही लहानपणी नाव, गाव, फळ, फूल हा खेळ खेळायचो. म्हणजे प्रत्येकाने एक एक कागद घ्यायचा. शाळेच्या गेल्या वर्षीच्या वहीचा घेतलात तर बरं, कारण ह्याच वर्षीचा घेतलात तर मग कालांतराने सगळी वहीच रिकामी आणि खिळखिळी होते. तर असो. कागदावर विभाग पाडा. विभागाला एकेक नाव द्या. म्हणजे...नाव, गाव, फळ, रंग, वस्तू, प्राणी...इत्यादी इत्यादी. मग कोणतेही एक अक्षर मोठ्याने बोला. आणि मग त्या अक्षराला धरून त्या प्रत्येक विभागात शब्द टाका. म्हणजे 'क' घेतलात तर नाव- कमला, गाव- कोल्हापूर, फळ- केळं, फूल- केवडा वगैरे वगैरे. ज्याचं पहिलं लिहून होतं तो जिंकतो! आणि मग सगळ्यांचे कागद तपासले तर फक्त हे वेगवेगळे शब्द. म्हणजे अगदी बाराखडीचा तक्ता. मग तो तक्ता सुजाताचा असेल, रश्मीचा असेल, नाही तर असेल अनघाचा!

तर त्याचं आता काय?

त्याचं असं की मला ही जालावरची वेगवेगळी प्रोफाईल छायाचित्र बघून त्या तक्त्त्यांची रोज आठवण होते! त्या खेळाची उजळणी! म्हणजे बालपणी शब्दांची ओळख त्या खेळात होत होती. आणि आता त्या शब्दांची चित्र समोर येतात.

मग मी कधी एखाद्या फुलाशी गप्पा मारत असते, कधी एखाद्या बॉलीवूडच्या नायकाशी, कधी कावळ्याशी तर कधी मांजरीशी! अगदी घाबरवून टाकणारे वाघ आणि सिंह देखील असतात! जबडा वासून! एकदम एखाद्या जंगलात आल्यासारखंच! :( समोर ना सुजाता, ना रश्मी. मग मला कळतच नाही की ही पोस्ट वाचताना ह्याचा किंवा तिचा चेहेरा कसा होईल? कारण मी कधी पाहिलाच नाहीये त्याचा/तिचा चेहेरा!

हे म्हणजे क्लायन्टला एखादी स्क्रिप्ट फक्त मेल करून टाकणे! आणि त्याच्यासमोर बसून, त्याच्या चेहेऱ्यावर हलणाऱ्या रेषा बघत प्रेझेन्ट करणे नव्हे! अगदी स्क्रिप्टला साजेसा आविर्भाव करत. इथे निदान त्या माझ्या क्लायन्टला मी कधी ना कधी भेटलेले तरी असते! म्हणजे मला माहितेय की जालावर काहीही झालं तरी मला हावभाव बघायला नाहीच मिळणार आहेत! पण हे म्हणजे भारीच नाही का? मी आपली गप्पा मारतेय आणि माझ्या समोर कोण तर चिमणी, अस्वल, फूल किंवा कधी एखादं टेबल!

नसेलच पटलं ना तुम्हांला?!
श्यॅ!
:(
:p