नमस्कार

नमस्कार

Pages

Thursday, 16 December 2010

स्त्री स्वातंत्र्य

"बँकेत आलंय बरं का माझं पेन्शन."
मला खरं तर कळलं नाही की हे मला का सांगण्यात आलंय. आणि म्हणून बहुधा एक प्रश्र्नचिन्ह माझ्या चेहेऱ्यावर उमटलं असावं.
"नाही, तू तो मी दिलेला 'जिवंत असल्याचा दाखला' पाठवला होतास ना माझ्या ऑफिसकडे."
"हं हं.' पुटपुटले.

हा संवाद मायलेकींमधला. म्हटलं तर काही विशेष नाही आणि म्हटलं तर खूप खास आहे. त्यात भारतातील स्त्रियांचा एक प्रवास आहे.

वयाच्या १९व्या वर्षापासून आधी भावाला मदत म्हणून आणि मग स्वत:च्या संसाराच्या गाडीचे एक चाक म्हणून, नोकरी केली. मुलींना वाढवलं. शिकवलं. आणि स्वत:च्या धडपडीतून आर्थिकदृष्ट्या खंबीर होण्याचं बाळकडू नकळत आपल्या तीन मुलींना पाजलं.

आज ज्यावेळी सोन्याचा चढता भाव बघून माझ्या पोटात गोळा येतो, त्याच्या दुसऱ्या दिवशी ही श्याहत्तर वर्षांची बाई जाऊन नातीसाठी आणि आपल्या दोन मुलींसाठी सोनं खरेदी करते.
"बँकेत नुसतं पडून राहिलंय पेन्शन. म्हणून मग सोनं घेतलं!"
हिची कॉलेजला जाणारी नात, आई विसरून गेली कि जेव्हां आजीसमोर उभी रहाते, "आजी, पैसे दे ना! आई विसरलीय" त्यावेळी ही ज्या अभिमानाने पैसे नातीच्या हातावर ठेवते, त्यावेळी तिने तेच बाळकडू नातीला पाजलेले असते. आणि नातीला देखील आजीकडून पैसे घ्यायला काय मजा वाटते! नात मागेल तितके पैसे ही तिच्या हातावर ठेवते! आजी खूष आणि नात खूष!
बाजारात जाऊन गगनाला भिडलेले कांदे, भाजी, मासे ही खरेदी करून येते आणि मग पुटपुटत बसते,"केव्हढं महागलंय सगळं!" तेव्हा मला खरं तर माहित असतं कि काही गरज नाहीये की तिने जाऊन ही छाती दडपवून टाकणारी खरेदी करावी. पण तिला त्यात स्वावलंबनाचा, निर्णय घेण्याच्या शक्तीचा, जो आनंद मिळतो त्यास तोड नाही.

कोणा एका स्त्रीने स्वकमाईने...तर कोणा दुसरीने, नवऱ्याने दर महिना दिलेल्या पैश्यांतून बचत करत करत...स्वाभिमानाचा हा भक्कम किल्ला उभारलेला असतो.

भारतीय स्त्री स्वातंत्र्याचा हा एक पैलू. जसा एखादा हिरा.
त्याचा पैलू क्षणात चमकून उठणारा.
आणि आशेचा तो तेजस्वी किरण झपाट्याने क्षितीजापर्यंत झेपावणारा.
कोणा दुसऱ्या स्त्रीला अंधारात निश्चित मार्ग दाखवणारा.

Monday, 13 December 2010

तपस्या

आमच्या कर्मभूमीतील वॉशरुममधील अगदी ताजी ताजी घटना.

तसं बघायला गेलात तर अगदी मुंबईच्याच भाषेत सांगायचं तर इथे बहुतांशी मुली 'हॉट'च आहेत.
आमच्या ऑफिसमधील एक मुलगी. बायकांच्या वयाबद्दल तसं काही नक्की सांगता येत नाही. अंदाजे २८/२९ असावं. मी वॉशरुममध्ये शिरले तेव्हां बाई बेसिनला एकटं सोडून दाराकडे नुकत्या वळल्या होत्या. माझ्या कानांनी आवाज आधी टिपला आणि डोळे नंतर पोचले. गंगा वाहात होती आणि ही 'शंकरी' निघाली होती.
"Please close the tap, Shanti."
"याsss" एक खोल आवाज काढत 'हॉट' शांती वळली. 'कोल्ड' गंगा बंद झाली. घटना फारशी काही न आवडल्यामुळे माझ्याकडे दुर्लक्ष करत शांती निघून गेली.

पुढे?
पुढे काही नाही हो!
एव्हढंच वाटलं कि अगदी परदेशात MBA केलं म्हणजे माणूस सुशिक्षित होत नाही.
कितीही पैसे घाला. डॉक्टर, इंजिनीयर घडवा. पण म्हणून काही माणूस, सुशिक्षित म्हणण्याच्या लायकीचा होत नाही!

गंगा काहींच्या हाताशी असते! कधी धोधो वाहती, कधी कायम आटलेली. सगळ्यांसाठी ती वाहती रहावी म्हणून ती ताब्यात ठेवणे गरजेचे.

मग मनी प्रश्न असे उभे रहातात की...
आमची शांती, घरची गंगा देखील अशीच वाहती ठेवून आली आहे काय?
आमचे चौहान साहेब, त्यांच्या पॉश केम्स कॉर्नरवरील बंगल्यातील शॉवरची वाहती गंगा थोपवून आले काय?
आमचे टॉल, डार्क हँडसम आशुतोष, सकाळी जेव्हां जिममधून निघाले तेव्हां त्यांनी तेथील वॉशरुममधील गंगा नक्की बंद केली काय?

ना काही सर्टीफिकेट...
फायलीत अडकलेलं.
ना एक हुद्दा...
विझिटिंग कार्डावर छापलेला.


'सुशिक्षित'...
एक गुण.
by default न मिळणारा.
अंगात बाणवून घेतलेला....
तपस्येने.

Saturday, 11 December 2010

त्रिमिती स्वप्न

आजचा दिवस अविस्मरणीय होता.

काय केलं मी असं ?

मुंबईत सध्या जगप्रसिद्ध शिल्पकार अनीश कपूर ह्यांचे प्रदर्शन चालू आहे. वांद्र्यातील मेहबूब स्टुडियोमध्ये. ब्रिटीश शिल्पकार. मूळ मुंबईतील. नाव बऱ्याच वेळा वर्तमानपत्रात वाचले होते. गेले काही दिवस ऑफिसमधील मित्रांकडून भरपूर ऐकत होते. हे एक आम्हीं बरे करतो. शहरात काही बघण्यासारखे आले की एकमेकांच्या कानी जरूर घालतो.

स्टुडियो ३. बाहेरील उंचचउंच लाल चित्रित भिंती...त्यांवर नाव अनिष कपूर. वातावरण निर्मितीला सुरुवात. म्हणजे सगळं भव्य आणि अहं शून्य.

आपण फारच सुंदर चित्र काढतो असा एक बालवयातील भ्रम, जे. जे. तील पहिल्या वर्षातच तसा दूर झालेला होता. आसपासचे रथी महारथी बघून. परंतु तेव्हापासूनच जहांगीर आर्ट गॅलेरीला भेट देण्याची एक सवय जडून गेली. तेथील सगळीच चित्रे आपल्या बुद्धीक्षेत्रात येत नाहीत हे ही मग कळून चुकले. अनुभवाने एक धडा मात्र घेतला गेला...सगळं आपल्याला कळलंच पाहिजे हा हट्ट न करणे...ह्यातच आपले हित आहे. आणि मगच ही कला आपल्याला आनंद देऊ शकेल.

तर असं चित्रपटात बघतो ना आपण, उंच पर्वत आणि पायथ्याशी एक लपलेलं भुयार...तसंच काहीसं. आत कोण लपलंय काय माहित. आत शिरले. नेहेमी शुटिंग्सच्या दरम्यान मोठे स्टुडियो बघत असतो. त्यासाठी उभे केलेले सेट्स बघत असतो. त्या धर्तीचं आकाशात पोचलेलं छत आणि त्याखाली वेगवेगळ्या आकाराची चकाकती शिल्पे. बहिर्वक्र आणि अंतर्वक्र वळणे घेणारी स्टीलची शिल्पे. गुळगुळीत आणि आजूबाजूची प्रत्येक हालचाल आपल्यात शोषून घेणारी. आणि त्याचे प्रतिबिंब मात्र काही वेगळेच दाखवणारी. जसं घटना असते एकच परंतु त्या घटनेशी निगडीत असलेला प्रत्येक माणूस त्यातून घेतो वेगवेगळा अर्थ...आपापल्या स्वभावधर्मानुसार. तसंच काहीसं. सगळं वातावरण गूढ. आकार गूढ. आपण ह्या पृथ्वीवरचे नाहीच. आपण जसे काही आहोत कुठे वेगळ्याच ग्रहावर....ना जमीन...ना आकाश...खूप 'सररियलॅस्टीक'. चित्रांपेक्षा शिल्प नेहेमीच काही वेगळा अनुभव देऊन जातात. कारण शिल्पे आपल्या समोर अवतरलेली असतात. आणि अनीश कपूरची शिल्पे जशी काळाच्या खूप पुढे....खरं तर स्वत: काळाच्या मर्यादा तोडून आपल्याला देखील ती बंधने तोडून टाकण्यास भाग पाडणारी.

मी अशी आहे हा खरंतर एक भ्रमच. मी 'घन' आहे...की मी एक 'द्रव' आहे...कारण माझे प्रतिबिंब तर वितळलेले...त्या विस्तीर्ण हॉलमध्ये वावरणारे मानवी आकार वेगवेगळे. हालचाली संथ...परंतु त्यांची प्रतिबिंबे मात्र कधी हलकी चाल तर कधी झपाट्याने बदलणारी...विचित्र....

तिथे एक प्रचंड मोठा पैलू असलेला हिरा....परंतु आत वळलेला...अंतर्वक्र. जसे एखादे प्रचंड मोठे खोल ताट, कडा नसलेले, भितींला चिकटवले आणि मग त्यांवर चिकटवले त्रिकोणी, पंचकोनी स्टीलचे तुकडे. तर काय होईल? मी त्यासमोर उभी राहिले...आणि मी विखुरले...तुकडे...शतश: तुकडे झाले माझे....अजब. थोडं इथे तिथे सरकावं...समोर माझे सर्व तुकडे सरकावे. तेव्हढ्यात माझ्या बाजूला आला एक गोरा. परदेशी...आणि त्याची मैत्रीण. आता झालं असं की त्याने घातलेला एक सुंदरसा शर्ट. रंग पिवळा आणि त्यांवर बारीक पाने फुले, नक्षी...हिरवी, लाल. मी बाजूला झाले. ते पुढे सरसावले. आणि काय सांगू? तो त्या उलट्या हिऱ्यासमोर उभा राहिला आणि जो काही सुंदर विखुरला की एकदम कमाल! म्हणजे त्या समोरील हिऱ्यात त्याच्या शर्टाचे झाले सूर्यफुलाचे शेत....आणि त्या पिवळ्या तुकड्यांतुकड्यातील सूर्यफुलाला असंख्य डोकी...माझ्या साध्यासुध्या लाल कुरत्याने नाही दाखवली मला ही कमाल!

सर्वच futuristic...अनाकलनीय होत आहे ना आज...हम्म्म्म...

फेब्रुवारी २०११ पर्यंत आहेत ही शिल्पे मुंबईत...मेहेबुब स्टुडियोत. प्रत्येकाने हा अनुभव स्वत: घ्यावा...असं मला वाटतं. गुगल करावे आणि फोटो बघावे...की 'याची डोळा बघावे'...निर्णय तुमचा.

जगातील प्रत्येक गोष्ट मला उमगलीच पाहिजे हा हट्ट सोडून...

अनाकलनीय गोष्टींतून...अनाकलनीय आनंद मिळवण्यासाठी....

-, -, मी मराठी

आज लोकसत्ता उघडला आणि माझं मन कसं अभिमानाने भरून आलं.

पहिल्या पानावर तर हल्ली संपूर्ण जाहिराती भरलेल्या असतात. त्यामुळे काल नक्की काय घडलंय हे वृत्तपत्र माध्यमातून मला जाणून घ्यावयाचे असेल तर नुसतं ते हातात धरून काम भागत नाही तर पहिलं पान उलटणे भाग असते. त्यातील ती पूर्वीची गंमत नाही उरली. म्हणजे कसं दरवाज्याच्या फटीतून ताजं टवटवीत वर्तमानपत्र सरपटत आत येत असे. मग त्याला हातात घेताना आधी मान तिरपी करून त्याकडे नजर टाकली तरी क्षणात काल दिवसाभरात अख्ख्या भारतवर्षात कोणती लक्षवेधी घटना घडून गेली आहे, ते समजून येत असे. आता नाही होत तसं. ती इस्त्रीची घडी मोडा, ते पान उलटा कि मग येत ते जग माझ्या भेटीस.
असो. जग वेगात पुढे जात आहे. त्याची ती गती जर मला पकडायची असेल तर पुढचं पान तत्परतेने उलटणे भाग आहे.

तर आज आपण एकदम जाऊ पान क्रमांक दहावर. सर्वात वर बघा. काय आहे बातमी?

'मराठी माणसाने शोधला 'सोहो' धुमकेतू'. 'आकाशमित्र मंडळा'चे सचिव शिशिर देशमुख सूर्यावर आदळणाऱ्या धूमकेतूचा शोध लावणारे पहिलेच भारतीय.

माझ्या अभिमानाला आहेत तीन पायऱ्या.
पहिली, माणसाने लावला 'सूर्यावर आदळणाऱ्या धूमकेतूचा शोध'.
दुसरी, एका भारतीयाने लावला 'सूर्यावर आदळणाऱ्या धूमकेतूचा शोध'.
आणि सर्वात शेवटी, एका मराठी माणसाने लावला 'सूर्यावर आदळणाऱ्या धूमकेतूचा शोध'.
ह्या पायऱ्या मी कोणत्या प्रकारे चढते हे महत्वाचे. खरं तर सर्वात वरची पायरी हवी ती माणसाने लावलेल्या शोधाची. त्याखालची, भारतीयाने तो शोध लावला ह्याची. आणि त्यानंतर मला अभिमान वाटतो की तो शोध लावला एका मराठी माणसाने.

रोज घराबाहेर पडलं की मन कसं उद्विग्न होऊन जातं. जागोजागी फडकी लटकलेली असतात. वेगवेगळी मराठी आडनावं आणि त्या आडनावांचे मालक ह्यांच्या छायाचित्रांनी. त्याचे ते चेहेरे कोणत्या कामाच्या जोरावर इतके अभिमानी दिसतात हे माझ्यासारख्या सामान्य माणसापर्यंत कधी नाही पोचत. त्यांची नावे आणि फोटो ज्या ध्वनिवेगाने पोचतात त्या वेगाने त्यांची कामे मला नाही दिसत. हा दृष्टीदोष कदाचित माझाच असू शकेल. पण आहे ते असे आहे. असाही एक प्रश्न मला नेहेमी भेडसावत असतो...ज्यावेळी मुद्रणशास्त्र इतके पुढे गेले नव्हते त्यावेळी टिळक, आंबेडकर, गोखले, कर्वे आणि फुले ही आडनावे आणि हे चेहेरे माझ्या मनात कसे घट्ट स्थान मिळवून गेले?

पण आज मात्र कोणा एका मराठी माणसाचे छायाचित्र आणि त्याचे नाव बघून मला गर्व वाटला. अभिमान वाटला. मराठी असण्याचा.

तीच गोष्ट पान क्रमांक दोनवरची 'थ्री चियर्स टु सचिन.' तेंडुलकर हे मराठी आडनाव गेली कित्येक वर्ष आपली कॉलर ताठ करत आहेच. परंतु ह्या वेळी त्याच्या तत्वनिष्ठेची बाब पुन्हा एकदा आपल्यासमोर आली. 'दारुच्या जाहिरातीची करोडोंची ऑफर धुडकावली'. "वीसच काय २०० कोटी रुपये कोणी देऊ केले तरी आपण दारू आणि सिगारेटच्या जाहिराती कधीच करणार नाही." आठवले तेंडुलकरकाका. साधे सुधे, नम्र वृत्तीचे. आकाशात त्यांच्या ह्या जगज्वेता पुत्राच्या वक्तव्याने पुन्हां एकदा ताठ झालेली मान मला दिसून गेली. त्यांचे हसू डोळ्यांसमोर आले. कविमनाचे, माझ्या बहिणींशी कॅरम खेळणारे तेंडुलकरकाका.

कसं आणि कधी कळलं ह्या सचिनला... 'मी सर्वप्रथम माणूस आहे'.
त्यानंतर 'मी भारतीय आहे'.
आणि मग 'मी मराठी आहे'.

आम्हीं मंद बुद्धी.
पायऱ्या चुकवून वेड्यावाकड्या उड्या मारायची, आमची मेली जन्माचीच खोड!


Friday, 10 December 2010

निपज

"सॉरी विजया."
प्रसूतीगृहात डॉक्टरीणबाई नुकत्याच बाळंत झालेल्या विजयाला म्हणाल्या तेंव्हा तिच्या छातीत धस्स झालं. दोन बाळांची ती आई होती. आणि ती बाळं तर धष्टपुष्ट होती. मग आताच काय झालं? माझ्या बाळात काय शारीरिक व्यंग आलं? तिसरं बाळ म्हणून काही झालं का? हात, पाय, डोकं, हृदय...काय ठीक नाही माझ्या बाळाचं?
"अगं, तुला पुन्हां मुलगीच झाली!"
"काही व्यंग तर नाही?"
"चल, नाही ग! एकदम ठीक आहे. पण मुलगीच झाली!"

विजयाला अजून आठवतं. सख्ख्या बहिणीने मारलेला टोमणा.
"तू जळतेस माझ्यावर. मला मुलगा आहे. आणि तुला मुलीच!"

घराणं पुढे चालायला हवं. मुलगी परक्याचं धन.
घराणं पुत्र पुढे नेतो. वंशाचा दिवा तो पुढे नेतो. अग्नी, पुत्र देतो.

मानव वंश पुढे न्यावयाचा आहे....कि जोशी, शर्मा, देसाई, मेहेता, राजा, पुढे न्यावयाचे आहेत?

मुलगा आणि मुलगी...

नाजूक धरतीकडे झेपावणारी धार. मग जलाशय...त्याचं डबकं, मग नाला आणि नंतर फक्त प्रलय.

वृक्ष, वंश पुढे नेतात.
मधमाश्या, वंश पुढे नेतात.
मुंग्या, वंश पुढे नेतात.
नर वा मादी...
निसर्ग भरारतो. निसर्ग उभारतो.

मी निसर्ग जन्माला घातला.
मी रोप लावलं.
रोप काय नर? रोप काय मादी?

दिवे लावणार की दिवा लावणार?
काळाची गणितं.

"अहो, अपूर्वा नाव ठेऊया. पूर्वी कधीही न झालेली...अपूर्वा."

सत्यकथेवर आधारित

Wednesday, 8 December 2010

पाऊसवाला नाना

आवाज आणि स्वच्छ स्पष्ट विचार ह्यांचे मिलाप म्हणजे नाना पाटेकर. मी एका कामानिमित्त त्यांना भेटले होते. आणि त्या अनुभवावर एक पोस्ट देखील लिहिली होती. आज त्यांचा एक व्हिडीओ बघितला आणि असं वाटलं की तो बघण्यातील माझ्या आनंदात तुम्हांला तर सामील करून घ्यायलाच हवं. ही एक सवय लागली आहे बहुतेक आता मला. सुखदु:खाला तुम्हां सर्वांबरोबर सामोरं जाण्याची. ती सवय बरी की वाईट हे तुम्हीच ठरवा. :)

पाटेकर ज्या सिनेमाबद्दल इथे बोलले आहेत ती एक अतिशय सुंदर संगीतिका आहे. 'थोडासा रुमानी हो जाये'. चित्रा आणि अमोल पालेकर जोडीने दिग्दर्शित केलेली. त्यातील संवाद आणि गाणी सुंदर. लिहिली आहेत कमलेश पांडे ह्यांनी. जाहिरातक्षेत्रातील हे एक बडे नाव. अप्रतिम हा एकंच शब्द. युट्यूबवर आहे हा अख्खा चित्रपट. दहा भागात. नक्की बघा...वेळात वेळ काढून!

आता ऐका...
काय आवाज आहे!




टाळ्या टाळ्या आणि टाळ्या!



बोध...

गेल्या महिन्या दोन महिन्यात काही मराठी पुस्तके वाचनात आली.

रारंगढांग- प्रभाकर पेंढारकर
शाळा- मिलिंद बोकील
सोन्याच्या धुराचे ठसके- डॉ. उज्ज्वला दळवी

पहिल्या पुस्तकातील हिमालयातील गर्विष्ठ रारंगढांग (ढांग-पर्वत), एका इंजिनीयरच्या भूमिकेतील खडतर तत्वनिष्ठ जीवन, मी देखील प्रभाकर पेंढारकरांबरोबर जगले. प्राण गेला तरी बेहेतर ही माझ्या सैनिकांचीच मानसिकता प्रत्येक नागरिकाने आपल्या कामात कशी मनोमन बाळगायला हवी हे अगदी सुंदर शब्दांत, उपदेशकाच्या भूमिकेत न शिरता, त्यांनी मला दाखवून दिले. अतिसुंदर. प्रत्येकाने वाचायलाच हवे.

'शाळा' हा पूर्णपणे एका किशोरवयीन मुलाच्या दृष्टीने सांगितलेला अनुभव. तरल, अगदी मुकुंदच्या मनात शिरून त्याचा आनंद आणि त्याचे दु:ख आपण देखील अनुभवतो. मला वाटतं, प्रत्येक शाळा ज्या परिसरात आहे, त्या परिसरातील मुलांची मानसिकता, त्या शाळेचे एकूण रूप ठरवत असावी. मग काय मुंबईच्या मध्यवर्ती जागेत उभ्या असलेल्या 'बालमोहन विद्यामंदिर' मधली मुलं देखील ह्याच भाषेत आपल्या शाळेतील मुलींबद्दल विचार करत असतील? आम्हीं जेव्हा मोठ्या होत होतो, तेव्हा हे वर्गबंधू आमच्याकडे बघून असा विचार करत होते?...पुस्तक आवडले.

आता 'सोन्याच्या धुराचे ठसके'. डोक्यातच गेलं हे पुस्तक माझ्या! तुम्हांला तुमच्या वाचकाने सौदीतील मागासलेल्या गावापासून प्रगत गावापर्यंत केलेला प्रवास तुमच्याबरोबर करून हवाय ना? मग सांगा ना आधी मला की तुम्ही तिथे काय विचार करून पोचला आहात? तुम्हीं डॉक्टर, तुमचे पती डॉक्टर. मग अगदी सेवाभाव मनी धरून चालला आहात काय तिथे? मग २६ वर्षांपूर्वी ह्या माझ्या देशात तर ह्या सेवाभावनेची कित्ती गरज असेल! आत्ता देखील आहे! मग उठून तिथे का जायचे आणि मग तो देश मागासलेला म्हणून तिथे होणारे अपमान का सहन करायचे? असं नाही की माझ्या देशात माझे अपमान होत नाहीत! पण मग ते माझ्या घरात झालेले अपमान आहेत! परक्यांच्या दारात जायचे...त्यांनी केलेला अपमान सोसायचा आणि मग सगळंच कसं हलकंफुलकं म्हणून वाचकासमोर ठेवायचं....बरं, तुमची फसवणूक झाली असती तर तुम्हीं उठून पुन्हा तुमच्या मुलांना घेऊन जाणार नाही त्याच अवमान करणाऱ्या देशात! अगदी शेवटच्या पानापर्यंत हा मूळ प्रश्र्नच अनुत्तरीत! नाही पटलं हे! ही मी नव्हेच!

आता वाचते आहे, Mitch Albon ह्या लेखकाचे 'Tuesdays with Morrie'. कल्पना खूप आवडली. 'काही महिन्यांवर मृत्यू येऊन ठेपला आहे. मग तो अगदी गळ्यापर्यंत पोचेस्तोवरचा प्रवास मला मस्त जगायचा आहे. आणि माझा तो प्रवास मला जगाबरोबर वाटून घ्यावयाचा आहे.' एकेक विचार सुंदररित्या मांडले आहेत. अगदी मनाला भिडतील आणि ती विचारधारा पटेल असे. सरळ, सुंदर आणि सोप्प्या भाषेत...बघू, एका सातासमुद्रापलीकडील परक्या माणसाचा मृत्यू मला जीवनाकडे बघण्याचा कुठला नवा चष्मा देऊन जातो...