restiscrime

विळखा

2012-03-10T18:11:00.002+05:30

माडाला विळखा घालीत, माडासमवेत आकाशाकडे झेपावणारी ती वेल. पानं जणू, कोणाचे तळहात असावेत. मऊ लुसलुशीत. बोटं फुटलेली पानं. काही नवी, कोवळी तर काही जुनी, करडी पडत चाललेली. माडाला घट्ट विळखा मारून माडावर विसंबलेली ती नाजूक वेल. कोणाला त्या वेलीचा हेवा वाटावा. कोणाला मत्सर माडाचा. असंही जगात काय शाश्वत असतं ?

वेलीची दोन पानं होती. त्यांची ही गोष्ट. त्या वेलीचं आज पावेतो फुटलेलं ते शेवटचं पान होतं. म्हणून ते सर्वात वर होतं. उद्या अजूनही नवी पानं फुटतील. वेल, वरवर माडाच्या झावळ्यांपर्यंत पोचायला काही फारसा काळ लागणार नाही. मग माड अजून वर आकाशात सरकेल. ढगांना स्पर्श करण्याची इर्षा मनात बाळगून. जशी काही त्या वेलीत व माडात शर्यंत जुंपली होती. हसतीखेळती शर्यंत. अग्रेसर, हिरवीगार बोटं फुटलेलं ते पान. आणि त्याच्याच खाली एक जून पान. एक मात्र होतं. सगळ्या पानांची नजर भुईकडे होती. म्हणूनच हिरव्या पानाला जून पान थेट दिसत होतं. वारा येई पानाला स्पर्श करी. पान थरारे. हाले डोले. जून पान, हवेतल्या धुलीकणांनी करडं झालं होतं. कणांचा त्याच्यावर लेपच जसा चढला होता. हिरवं पान रोज बघे. करडं पान दिवसागणिक भरून जात होतं. अधिकाधिक अनुभव गोळा व्हावे व त्या अनुभवांचं एक मळभ साठावं. ताजेपणा खोलखोल लपून जावा.

पानं कधीही उर्मट नव्हती, कोणालाही कसलाही गर्व नव्हता. त्यांची मुळी निसर्गाने रचनाच तशी केली होती. नजर भुईकडे. त्यामुळे जरी माडाच्या आधाराने ती वर चढत होती, तरीही त्यांना उंचीचा गर्व नव्हता. ग ची बाधा नव्हती. हिरवं पान करड्याकडे बघे. त्याचे मन त्याला विचार करावयास भाग पाडे.

"दादा, तुम्हांला एक माहित आहे काय ?" आज पहाटे हिरव्याला रहावलेच नाही. आसपास तशी जाग नव्हती. अंधूक अस्पष्ट दिसू लागले होते. पक्षांचा चिवचिवाट सुरु झाला होता. त्या मधुर आवाजानेच हिरव्याचे डोळे उघडले आणि करड्यावर स्थिरावले.

"काय रे ?" करड्या दादाने हलकेच विचारले. पक्ष्यांच्या किलबिलाटात ही सळसळ कशी प्रसन्न करत होती.
"दादा, मला सांगा, मी हिरवा, चमचमणारा. आणि तुम्हीं का असे...थकलेले ? असे काय घडले...तुम्हांला थकवून गेले ? मला सांगाल ?"

"अरे बाळा," दादा धाकल्याशी प्रेमाने बोलू लागला. "मी जन्माला येऊन महिने उलटले. किती पावसाळे मी बघितले. आयुष्याच्या सुरवातीला मी पार तळाशी होतो. जसजसा एकेक दिवस सरे तसतसा मी वर चढत गेलो. कधी उन्हाळा कधी पावसाळा. निसर्ग जे देईल ते. तो पावसाची धार सुरू करतो. मी धुवून निघतो. पुन्हां एकवार चमकू लागतो. मात्र मी आता काहीच विसरत नाही. पाण्याची धार संपते. पावसाळा संपतो. अनुभवांची पुटं, पुन्हा अंगावर चढू लागतात. शरीर थकत जाते. जून दिसू लागते. पण माझे मन ? माझे मन हे नेहेमीच माझ्या ताब्यात असते. मला जाणीव असते...आज मी जून दिसेन, उद्या मी नवा दिसेन...पण एक दिवस असा येईल...मी माडाचा त्याग करेन...निखळेन...तळाशी भुईवर जाऊन विसावेन...स्वेच्छेने जसा समाधिस्थ होईन...तिथेच बाह्य रूप मातीत मिसळून जाईल. अंतरात्मा जाळी होईल. मोकळाढाकळा. मग मी असाच एक दिवस मातीत मिसळून जाईन. आणि तेच सत्य असेल. त्यानंतर बदल नसेल. कणकण मिसळून मी मातीत सुखाने विसावेन. पुन्हां जेव्हा पाणी पडेल...माझे कण चिंब भिजतील...सुखावतील. मंद दरवळ आसमंतात आनंद घेऊन येईल. मग मला एक सांग मित्रा...हे सर्व घडण्याआधी, मी हा आज जो इतका वर आलो आहे तो कोणामुळे ? आकाशाकडे झेपावण्याचे मी कधी स्वप्न बघितले...ते कोणाच्या आधारावर ? हे मी कसे विसरावे ? माझा विळखा तितक्याच असोशीने जपणाऱ्या ह्या माडाला मी कधी विसरेन ? मी विळखा हलकेच घातला. माझी लहानथोर मूळं माडाने आपली मानली. मला जोपासले...पाणी पाजले. कळतंय का बाळा मी काय म्हणतोय ते ?" नतमस्तक थोरला, धाकल्याला सांगत होता. त्यावेळी धाकल्याचे डोळे पाणावले. दवबिंदू हलकेच भुईकडे झेपावले.

असेच असते...गर्व अज्ञान पसरवते. अनादी अनंत निसर्गात मिसळून जाणे हेच सत्य असते. तारुण्य, वार्धक्य ही शारीरिक अवस्था. धाकला हलकेच हसला. आता सूर्याचे किरण त्याला शोधत त्याच्यापर्यंत पोचलेच होते. तो अधिकच चमकू लागला. वारा आला. धाकल्याने त्या संधीचा फायदा उठवला. खाली वाकला, थोरल्याच्या पायाला स्पर्श करून गेला. एका क्षणाचा तो अवधी. थोरला मंद हसला. त्याने मनात इतकेच म्हटले...निसर्ग देतो धडे...ते आम्हीं समजू शकतो...आम्हीं जाणतो...परंतु, स्वत:ला शहाणी समजणारी ही मानवजात...कधी कोणाच्या उपकाराने वर उभारते...त्याचेच रक्त शोषून जाते.

थोरल्याच्या अनुभवी नजरेला भविष्य दिसत होते. माडाच्या पारापाशी माणसे जमा होत होती. हातात कोयते होते. कुऱ्हाडी तळपत होत्या.

होणाऱ्या नवीन बांधकामाच्या आवारात त्याच्या माडाचा बळी आज ठरलेला होता.

स्टिच इन टाईम...

2012-03-03T15:25:00.003+05:30

आपण आयुष्यात काहीतरी चुकीचे निर्णय घेतले, काही धडे घेतले की ते मित्रमंडळीना सांगावेसे वाटतात. उदाहरणार्थ...बाबा रे, हे असे असे घडले...मी असा चुकीचा निर्णय घेतला...आणि मग त्यातून हा असा मनस्ताप झाला.
त्याउलट...मी आयुष्यात हा असा बरोबर निर्णय घेतला (कधी नव्हे ते !) व त्याचा असा असा फायदा झाला.

तसाच एक दूरदृष्टीतून घेतलेला उचित निर्णय. व त्यातून आलेला अनुभव.

निर्णय घेतला त्याला आता चार वर्षे ओलांडून गेली आहेत. आरोग्य विमा उतरवण्याचा निर्णय. इथे कोणत्या कंपनीकडे विमा उतरवला ते नाव देणे टाळता येण्यासारखे दिसत नाही, म्हणून नाव देते आहे. कदाचित त्या कंपनीपेक्षा दुसरी एखादी कंपनी अधिक चांगल्या रीतीने आपल्या ग्राहकाची दखल घेत असेल. मी उतरवलेला विमा हा 'आयसीआयसीआय लोम्बार्ड' ह्या कंपनीचा होता...व आहे.

२५ जानेवारी २०१२ दिवस मावळला त्यावेळी माझ्या अंगात तापाने शिरकाव केला होता. हा 'बिन बुलाये' आलेला पाहुणा, अगदी महिनाभर वास्तवास आला आहे, हे सुरवातीच्या काळात कुठून कळणार ? ताप आला तर आपण पहिले एकदोन दिवस क्रोसिनवर काढून बघतो. नाही का ? मीही तेच केले. ठरलेल्या मिटींग्स असतात, प्रेझेन्टेशन्स असतात, डेड लाईन्स असतात...आणि त्या पाळायलाच लागतात. ताप अगदी घड्याळ लावून आल्यासारखा रात्री आठनंतर हजेरी लावत असल्याकारणाने ऑफिसच्या कामात काही अडथळा आला नाही. परंतु, ताप हटायचे नाव घेईना. आणि मग रोज वेगळे डॉक्टर, वेगवेगळ्या टेस्ट्स असे माझे दिवस सुरु होऊ लागले, व तसेच ते संपू लागले. कुठलाही रिपोर्ट काहीही स्पष्ट सांगेना. हळूहळू माझी रिपोर्ट्सची फाईल फुगू लागली. औषधं वेगवेगळ्या प्रकारची सुरू झाली. आता ह्या निदान न होऊ शकणाऱ्या तापाला सगळ्या डॉक्टरांकडून एक नाव मिळू लागले. PUO - Pyrexia of Unknown Origin. ज्या तापाचे निदान होत नाही असा ताप. चला, म्हटलं माझ्या थोट्या वैद्यकीय ज्ञानात थोडी भर पडली. अँटीबायोटिक्स घेण्यास एकदा का सुरवात केली की मग त्या औषधाचा आपला आजार बरा करण्यास काहीही उपयोग होत नाही आहे हे जरी एकदोन दिवसांत कळून चुकले, तरीही औषधांचा ठरवून दिलेला कोर्स घेण्यात शहाण्या रोग्याने खंड पाडू नये. कारण जर ही अँटीबायोटिक्स आपण अर्धवट सोडली तर आपले शरीर त्या औषधासाठी प्रभावशून्य ठरू लागते. त्यामुळे मी १२ दिवस ही अशी उपयोग नसलेली औषधं केवळ ठरलेला कोर्स पुरा व्हावा ह्या हेतूने नियमित घेतली. रक्त निदान ? उत्तम. अगदी आपल्या शरीरात वहात असलेल्या रक्ताचा अभिमान वाटावा इतका खणखणीत अहवाल ! छातीचा एक्स रे ? स्वच्छ ! युरीन रिपोर्ट ? क्लियर ! ताप ? नियमित ! दिवस सरकत होते. ताप हटत नव्हता. आणि मग एक दिवस सगळी औषधं संपली. मला 'काय झालेले नाही' हे बऱ्याच प्रमाणात नक्की झाले. फक्त काय झाले आहे हे कळत नव्हते. म्हटले ठीक आहे...हेही नसे थोडके. मला कॅन्सर, एड्स, मलेरिया, टायफॉइड, ट्युमर ह्यातील काही झालेले नाही असे चित्र दिसत होते. फायलीत औषधांची, डॉक्टरांची बिले भितीदायकरीत्या येऊन बसत होती. महिना फेब्रुवारी होता. आर्थिक वर्ष संपत आलेलं होतं. ऑफिस जे काही मेडिकल बिलांच्या नावे देत असते ते पैसे जानेवारीच्या सुरवातीलाच वर्षभरातील इतर आजारपणात संपून गेले होते. ह्याच्या अर्थ सध्याच्या आजारपणाचा सर्व खर्च हा माझ्या खिशातून चाललेला होता. हे फारच मनस्ताप देणारे.

त्यापुढील चार दिवस तसेच गेले. ताप आला की फक्त क्रोसिन घेणे. आणि त्याने ताप न उतरणे. आता फक्त एक घडले. शरीरातील अँटीबायोटिक्सचा परिणाम शून्य झाला. आणि मग ती रात्र सुरू झाली. १६ फेब्रुवारी. ताप जसा कालिया यमुना नदीतून फणा काढून वर दिसू लागावा, तसा सूर्यास्तानंतर रंग दाखवू लागला. १०० च्या पुढे. संथ गतीने. आई व माझी लेक...दोघी आळीपाळीने माझ्या डोक्यावर घड्या ठेवू लागल्या. अधेमध्ये कधीतरी त्या दोघी जेवल्या. माझ्या लेकीने मला मऊ वरणभात करून आणला. मी चार घास खाल्ले. बिछान्यावर आडवी झाले तीच मुळी सर्व शस्त्रे टाकल्यासारखी. कालिया अक्षरश: नाचू लागला. लेक मोठ्ठे भांडेच माझ्या पायाशी ठेवून बसली. पंचा घेऊन. डोक्यावर, पोटावर घड्या ठेवू लागली. माझ्या अंगातील ताप आणि माझी लेक, तुंबळ युद्ध सुरू झाले. ताप थोडा खाली उतरून मध्येच हूल देई. तर पुढच्या क्षणात १०१...१०२....१०३...१०४...१०४.७....!
"बाळा, हे काही खरं नाही. चल आपण हिंदुजा कॅज्युल्टीत जाऊ." गेले चार तास पाण्यात हात बुडवून बुडवून लेकीचे हात थंडगार पडले होते. माझ्या तापाशी लढण्याकरता तिला मदतीची गरज होती. हे मला दिसत होते. संकटात मित्रमंडळी नाही धावून येणार तर कोण येणार ? तिने जवळच रहाणाऱ्या तिच्या मित्राला फोन केला. दोन मिनिटांत तो त्याची गाडी घेऊन आमच्या घराखाली हजार झाला. आणि पुढल्या दहाव्या मिनिटाला मी हिंदुजातील तळमजल्यावरील कॅज्युल्टी वॉर्डमधील कोपऱ्यातील बिछान्यावर आडवी होते.
"आम्हीं तुम्हांला अॅडमिट करून घेतो आहोत." नर्स मला म्हणाली.
"माझं वॉलेट दे माझ्या हातात." मी लेकीला सांगितले. तिने दिले. मी त्यातून 'आयसीआयसीआय लोम्बार्ड' चं विमा कार्ड काढून तिच्या हातात दिलं. "हे अॅडमिशन काउन्टरवर दाखव."
लेक आणि तिचा मित्र दोघे काउन्टरवर गेले. मित्राच्या मदतीने, तिथे तिने फॉर्म भरला.
"आई, आत्ता त्यांनी आपल्याकडून २०,००० घेतलेत. कारण मी ते तुझं इन्शुरन्सचं कार्ड त्यांना दाखवलं. नाहीतर ते म्हणे ३०,००० घेतात. आणि मग तुझ्या क्रेडीट कार्डावरून मी ते २०,००० भरले." माझ्या उशाशी येऊन तिने हलकेच मला सांगितले.
"माझी सही नाही लागली ?"
"नाही...मी केली सही !"
"बरं..." माझी लेक ह्या तिच्या अनुभवांतून शिकत होती. कठीण प्रसंग नेहेमी आपल्याला शिकवत असतात...आपली शिकण्याची तयारी असली तर...असे मला नेहेमीच वाटत असते.
मग तिथून माझी रवानगी हिंदुजाच्या दुसऱ्या इमारतीत...अॅम्ब्युलन्समधून. बाराव्या मजल्यावरील खिडकीपाशी एका बिछान्यात. इंजेक्शन्स, सलाईन. अचानक थंडी, पाचपाच सहासहा ब्लॅन्केट्स, ताप १०४च्या पुढे जोमात...
"तुमच्या शीरा अगदी केसासारख्या बारीक आहेत हो !" माझा हात धरून शोधाशोध करीत नर्स म्हणाली. "जरा वेळ जाणार आहे शोधण्यात...थोडं सहन करा."
"हं...करते...शोधा तुम्ही." दुसरा काही इलाज होता का?
रात्र संपली. दुसरा दिवस उजाडला. ज्युनियर डॉक्टर हजर झाले. त्यांची प्रश्र्न मालिका घेऊन. आजपर्यंत माझ्या आरोग्याच्या बाबतीतील सर्व इतिहास त्यांना हवा होता.
"काही फॅमिली हिस्ट्री?"
"ब्रेस्ट कॅन्सर...एक मावसबहीण, एक मामेबहीण, आईची आई...आजी...ह्यांच्या मृत्यूचे कारण." डॉक्टरांनी माहिती टिपून घेतली.
"कधी काही अजून आजार ?"
"पूर्वी अस्थमा...." डॉक्टरांसमोर कधीही काहीही लपवू नये.
"कुठल्या औषधाची अलर्जी ?
"माहितीत तरी नाही..." टिपले गेले.
"कधीपासून ताप ? काय औषधे घेतली ? काय टेस्ट्स केल्या?" लेकीने माझी फुगीर फाईल, त्यांच्या हातात दिली.

हिंदुजाच्या तळमजल्यावर TPA चा एक काउन्टर आहे. थर्ड पार्टी एजन्सी. त्यांच्याकडे आपले फॉर्म भरून द्यायचे असतात. त्या फॉर्मला डॉक्टरांचा कागद जोडला जातो. TPA द्वारे आपले इन्शुरन्सचे काम पुढे सरकते. तिथे माझं फॉर्म दाखल झाला हे मला माझ्या हॉस्पिटलमधील बिछान्यात कळले ते एका एसेमेस द्वारा....'Dear Customer, Your cashless request has been received and registered. Staus would be updated within 4 hours. For any queries, pls call us on toll-free no. ----------.'
तासाभराने दुसरा एसेमेस....'Dear Customer, Your cashless request is under process. AL no. is ----------. For any queries, pls call us on toll-free no. ----------.'
दीड तासाने, रात्री पावणेआठच्या सुमारास तिसरा एसेमेस...'Dear Customer, the status of AL no.---------- for patient Anagha Sharad Nigwekar is queried. For any further assistance, pls call us on toll free no.----------' ह्याचा अर्थ, जो फॉर्म डॉक्टरांच्या कागदासहित, TPA काउन्टरवर आम्हीं दाखल केला होता; त्यावर विमा कंपनीला काही प्रश्र्न पडले होते.

माझ्या पलंगाच्या उजव्या हाताला पूर्व दिशा होती. मध्यरात्री भर तापात, काळ्या आकाशात धूसर चंद्रकोर दिसली होती. डोळ्यांवर चष्मा नव्हता. मग चंद्रकोर, चारपाच एकातेक गुंतलेल्या. थंडी भरून, १०४ च्या पुढे जोशात सरकणाऱ्या तापाशी शारीरिक लढा. "मला ब्लॅन्केट हवंय"...अजून...अजून....सहासात जड ब्लॅन्केट्स अंगावर. येताजाता हाताला टोचलेल्या नळीतून इंजेक्शन्स. मनात आत कुठेतरी ह्या विमाप्रकरणाची काळजी. हॉस्पिटलचं बिल लाखाच्या पुढे जाईल की काय अशी एक चिंता. साडेपाच वाजले. नर्स ताप बघून गेली. पहाट झाली आणि आकाश गुलाबी तांबूस दिसू लागलं. सव्वा सातच्या सुमारास गोल सूर्य खिडकीत दिसू लागला. दूरदूर कुठलासा डोंगर होता. त्यामागून सरकत सरकत तो वर डोकावत होता. पुढे उंच ठेंगण्या नव्या जुन्या इमारती. त्यातून हळूहळू पेटणारे दिवे. सगळीकडे जाग येऊ लागली होती. आपापल्या रहाटगाडग्यात मुंबईकर शिरत होते. पण माझा व माझ्या लेकीचा दिवस रोजच्यापेक्षा वेगळा असणार होता.

मी सलाईनवर. हाताला सुया टोचलेल्या...उजव्या हाताला वर बाटली अडकवलेली. आता हे विमा प्रकरण कोण सोडवणार ? त्यांना त्यांनी दिलेल्या क्रमांकावर फोन करायला हवा होता. त्यांना जे काही प्रश्र्न पडले होते त्याची उत्तरे लवकरात लवकर देणे गरजेचे होते. सकाळी आमचे कुटुंबमित्र श्री. फलटणकर हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाले. त्यांच्यापेक्षा ह्या सर्व प्रकारात अनुभवी कोण होते ?
त्यांनी मला एसेमेस वरून देण्यात आलेला क्रमांक नोंद करून घेतला. TPA काउन्टर गाठला.
दोन तासांनी ते परत आले त्यावेळी त्यांच्या समोर काय करायला हवे आहे ह्याचे चित्र स्पष्ट झाले होते. डॉक्टरांनी जो कागद लिहून दिला होता त्यात लिहिले गेले होते...'P/H ब्रेस्ट कॅन्सर. म्हणजे पेशंटची हिस्ट्री - ब्रेस्ट कॅन्सर. खरे तर काय असायला हवे होते ? F/H ब्रेस्ट कॅन्सर. म्हणजे फॅमिली हिस्ट्री - ब्रेस्ट कॅन्सर. डॉक्टरांनी लिहिताना गफलत केली होती. इन्शुरन्स कंपनीला पडलेला पहिला प्रश्र्न तो होता. कारण चार वर्षांपूर्वी ज्यावेळी मी ह्या इन्शुरन्स कंपनीचा पहिला हप्ता भरला होता त्यावेळी मी कधीही 'ब्रेस्ट कॅन्सर' चा उल्लेख केला नव्हता. मला कधीही ब्रेस्ट कॅन्सर न झाल्याकारणाने. मग पेशंटची हिस्ट्री, ब्रेस्ट कॅन्सर कशी काय असू शकते....असा तो गोंधळ होता.
"मग आता ?" मी फलटणकरांना विचारलं.
"तू त्रास नको करून घेऊस. मला फक्त डॉक्टरांकडून चूक दुरुस्ती करून घ्यायला हवीय. ते मी घेतो करून." जिने लिहिताना ही चूक केली होती, ती जुनियर डॉक्टरबाई थोड्या वेळात हजर झाली. तिने हिंदुजाच्या लेटरहेडवर चूक दुरुस्ती व त्याचबरोबर चूक झाल्याबद्दल माफी असे एक पत्र विमा कंपनीसाठी लिहून दिले. ते पत्र TPA काउन्टरकडे दाखल केल्या गेलेल्या माझ्या कागदांना जोडण्यात आले.

पुन्हा रात्री एक एसेमेस माझ्या मोबाईलवर दाखल झाला...Dear Customer, the status of AL no.---------- for patient Anagha Sharad Nigwekar is queried. For any further assistance, pls call us on toll free no.----------' आता अजून काय ?
तापाने अजून हार मानलेली नव्हतीच. अगदी सहजगत्या तो १०४ च्या पुढे जात असे. एखादी शिडी भराभर चढावी तसा. सापशिडीचा उलटा खेळ. मी कधी नव्हे ती त्या सापाच्या प्रतिक्षेत. कधी तो साप नजरेसमोर येईल...आणि कधी एकदा माझा ताप त्याच्यावर बसून खाली घसरेल. म्हणजे माझा ताप हा पण कालिया आणि...त्याच्याशी लढणारा हा दुसरा साप ! तापात डोकं भरकटतं...

दुसऱ्या दिवशी फलटणकर पुन्हां TPA काउन्टरकडे. लहानपणापासून अस्थमा आहे असे डॉक्टरांनी लिहिले आहे. त्याबाबत आधी डॉक्टरांनी काय उपाययोजना केली आहे त्याबाबत माहिती हवी आहे. कोणाकडून ? फलटणकरांनी त्यांना विचारले. डॉक्टरांकडून. असे उत्तर मिळाले.
हिंदुजाच्या डॉक्टरांनी, माझ्या अस्थमावर काहीही लिहून द्यायला नकार दिला. ज्या रोगावर त्यांनी माझ्यावर कधीही उपचार केले नव्हते त्याविषयी त्यांनी का लिहून द्यावे ? त्यांचे हे म्हणणे काय चुकीचे होते ? मग आता हे गणित कसे सुटायचे ?
"आता काय करायचं ?" माझी परिस्थिती थोडी सुधारली होती. मलेरिया व टायफॉइड ह्या दोन्ही रोगांची औषध मला द्यावी लागली होती. मलेरियाची एक गोळी माझ्या पोटात गेली आणि मला थंडी भरणे थांबले. ताप मात्र हटत नव्हता. बऱ्याच बाटल्या रक्त पाथॉलॉजिस्ट घेऊन गेला होता. दाखल झाल्याच्या दुसऱ्याच दिवशी माझं रक्त अभ्यासासाठी जमा केलं गेलं होतं. तोपर्यंत मी आजतागायत घेतलेल्या सर्व अँटीबायोटिक्सचा माझ्या शरीरावर झालेला परिणाम ओसरला होता. आणि आजपर्यंत अबोल असलेलं माझं रक्त शनिवारपर्यंत थोडं बोलकं झालं. टायफॉइडचे विषजंतू, त्यात कार्यरत झालेले दिसत होते. मात्र सोमवारी कळणार होते...हा टायफॉइड होता की पॅराटायफॉइड होता.
"मी बोलते आयसीआयसीआय लोम्बार्डशी. मला फोन लावून द्या." एसेमेस द्वारे आलेला क्रमांक लावला.
पंधरा मिनिटांचं माझं जे संभाषण झालं त्याचा गोषवारा असा होता...मी सलाईनवर. हे नक्की की ह्या उलाढाल्या पेशंट करू शकत नाही. पहिली चूक बरोबर ती हॉस्पिटलकडून झाली होती. ती त्यांनी सुधारून दिली. आता हा जो दुसरा अस्थमाविषयी उल्लेख आहे त्याचं काय करायचं. मी गेली चार वर्ष तुमच्याकडे दर वर्षी पैसे भरतेय. त्यावर मी जी काही OPD ( Outpatient Department - म्हणजे कुठल्याही हॉस्पिटल मध्ये दाखल न होता जी काही औषधांची, डॉक्टरांची बिले असतील ती ) पाठवली त्यात कधीतरी अस्थमाची बिले होती काय ? मी ह्या चार वर्षांत कधीतरी अस्थमासाठी कुठल्या हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाले आहे काय ? मग मी कोणाकडून आणि काय ट्रीटमेंट घेतली असे लिहून आणू ? मी इथे हॉस्पिटलमध्ये दाखल झाले त्यावेळी जेव्हा इथले डॉक्टर माझा कागद लिहित होते, त्यावेळी काय मी ही माहिती लपवून ठेवायची होती ? नाही ना ? मग तुमचा मला लहानपणी झालेल्या अस्थम्याशी संबंधच काय ? माझा आजचा आजार व ३/४ वर्षांची असताना झालेला अस्थमा ह्यांचा एकमेकांशी काडीचा संबंध नाही...इत्यादी इत्यादी. त्यावर समोरील माणसाने काय म्हटले ?..."तुम्हीं तुमच्या फॅमिली डॉक्टरकडून तसे लिहून आणाल काय ?"
"काय लिहून आणू ? की त्यांनी कधीही मला अस्थम्यासाठी ट्रीटमेंट दिली नाही म्हणून ?"
"नाही...तसं नाही..."
"मग कसं...?"
"ठीक आहे मॅडम....मी बघतो...इथे सिनियर्सशी बोलतो..आणि तुम्हांला कळवतो..."

दुसऱ्या दिवशी दुपारी एक एसेमेस दाखल झाला...
'Dear Customer, the staus of AL -------------- for patient Anagha Sharad Nigwekar is approved. For further assistance pls call us on toll-free no.--------------'

परदेशात, विम्याशिवाय काहीही काम होत नाही. तेथील वैद्यकीय सेवा ह्या अतिशय महागड्या असतात. व त्या विम्याशिवाय भागवणे हे सामान्य लोकांना अशक्यप्राय असते. मी चार वर्षांपूर्वी माझ्या एका जवळच्या मैत्रिणीच्या अनुभवांतून हा धडा घेतला होता. तिचे एक ऑपरेशन तिने व्यवस्थित आखणी करून, बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये करून घेतले होते. अगदी पंचतारांकित हॉटेलमधील डबलरूम असावी अशी थाटात स्वत:ची सेवा करून घेतली होती. मी त्यावेळी तिथून बाहेर पडले होते तीच मुळात हा निश्चय करून...मी देखील माझी व माझ्या लेकीची ही अशीच काळजी घेईन. कधी काही अशी अचानक आजारपणे उद्भवली तर आम्हां दोघींना आमची व्यवस्थित काळजी घेता यायला हवी. आमचा आर्थिक बोजा तरी कोणावरही कधीही पडता कामा नये. आम्हांला नेहेमीच मानाने जगता यायला हवे.

ह्या सगळ्या एका महिन्याच्या कालावधीत तुम्हीं सर्वजण आमच्याबरोबर होतात...मी कधीही एकटी पडले नाही...शुभा, अक्का, आकाश, सौरभ, दीपक, सुहास, फलटणकर, वंदना, पार्था, धनराज, निलेश, सौमित्र, विरल, अंतरा, इरा, नमन, आपा, हेरंब, तन्वी, श्री, विद्याधर, सपा, महेंद्र, श्रीराज, पंकज, कांचन, गौरी, आका...माझ्या सर्व प्रिय मित्र मैत्रिणींनो, हाही एक अनुभव आम्हां दोघींना तुम्हां सर्वांचा आधार देऊन गेला...आम्हांला सतत हसवत होतात...त्यामुळे हाही प्रवास चांगलाच झाला असं म्हणता येईल. :)

"बाळा, मला ह्या सर्व घटनेत एक फार बरं वाटलं..." काल आम्हीं दोघी नेहेमीसारख्याच घरी गप्पा मारत बसलो होतो.
"काय ?"
"ह्या तुझ्या वयातच आरोग्य विमाचं महत्त्व तुला कळलं...हे माझ्यासाठी फार मोठं आहे...तुला ह्याची जाणीव झाली...की मी हा विमा उतरवला असल्याकारणाने..आपल्याला हे आजारपण म्हणजे मोठा आर्थिक फटका तरी नाही बसला....नाही का ? तसेच जो काही अस्थम्यामुळे आपल्याला मनस्ताप सहन करावा लागला...तो केवळ चार वर्षांपूर्वी सुरवातीला विम्याचा फॉर्म भरताना मी त्यात ह्या लहानपणी झालेल्या अस्थम्याचा उल्लेख न केल्याने झाला. हे ही आपण लक्षात घ्यायला हवे."

लेक माझी...मान डोलावली आणि हसली.
मला माहित असतं...माझ्या सगळ्या बऱ्यावाईट अनुभवांतून, माझी लेक शहाणी होत जाते.

सहज...

2012-03-02T12:37:00.002+05:30

सध्या घरीच आहे...रिकामा वेळ बराच आहे.

आज स्केचबुक आणि पेन हातात घेतलं तेव्हा हेच सुचलं...आणि म्हणून तेच कागदावर उतरलं.

खूप दिवसांनी हातात ब्रश घेतला...छान वाटलं.

असूया

2012-02-27T10:42:00.000+05:30

"हे बघ, तुझी मैत्रीण आहे ना सुजाता तिला आणि तुला मी इंग्रजी शिकवत जाईन. रोज संध्याकाळी." बाबा संध्याकाळी ऑफिसमधून आले आणि दिवाणखान्यात त्यांच्या खास खुर्चीत बसून मला म्हणाले.

खरं तर मी आणि माझ्या मैत्रिणींनी, सध्या बॅडमिंटन खेळायला सुरुवात केलीय. आमचे तसे सिझन असतात. कधी लगोरीचा सिझन, कधी चोरपोलीस तर कधी गोट्या. आता हे बॅडमिंटन आम्हीं सगळ्याजणी प्रथमच शिकतोय. आईने एक रॅकेट पण आणलीय माझ्यासाठी. आणि फूलं, नाक्यावर दामूकडे मिळतात. ती आम्हीं आणतो. कधी मी, कधी सुजाता तर कधी रश्मी. आता माझी रॅकेट तशी फुलाला लागते. कधीमधी फूल, रॅकेटच्या स्टीलच्या कडेला लागतं. मग टिंग असा आवाज होतो आणि टुणकन ते खालीच पडतं. श्या ! पूर्वी तर ते माझ्या अंगावर यायचं आणि माझी रॅकेट कुठे भलतीकडेच फिरायची. म्हणजे हवेतच. आणि फूल कुठे दुसरीकडेच. तशी माझीच रॅकेट पहिल्यांदा लागायला लागलीय. महिनाभर आम्हीं सगळ्याजणी प्रयत्न करत होतो. जमिनीवर पडलं फूल की मग गेला माझा चान्स. म्हणजे हा खेळ दोघीजणीच खेळू शकतात म्हणून. मग सुजाता येणार खेळायला. आणि मी बाहेर. मग वाट बघायची आपण. कधी कोणाचं फूल जमिनीवर पडतंय म्हणून. मान एकदा इकडे एकदा तिकडे. आणि मनात तर सारखं वाटतं, की ह्यांचा डाव रंगूच नये ! इथे सूर्य मावळत जातो आणि मग हळूहळू फूल दिसेनासं होतं. मग नाही खेळता येत. आमच्याकडे काही नेटबीट नाहीये. पण तशी काही गरजच नाहीये मुळी. लागतच नाही ते आम्हांला ! आम्हीं असं वरवर उडवतो फूल आणि असं पुढे. मग जर ते सुजातापर्यंत पोचत नसेल तर सुजाता अशी धावत धावत येते पुढे. आणि रॅकेट लावते फूलाला. मग कधीकधी ते फूल माझ्यापर्यंत येतं. कधीकधी. नाहीतर तिथल्यातिथेच जमिनीवर पडतं ! म्हणजे प्राजक्ताचं फूल जमिनीवर पडावं तसं. खरं तर आम्हीं शटल नाहीच म्हणत शटलला. फूलच म्हणतो. पांढरंशुभ्र फूल. रश्मी मात्र शटल म्हणते. आमच्यात ती एकटीच इंग्रजी शाळेत जाते. म्हणून. आणि रॅकेट आणि फूल एकमेकांवर आपटलं की त्याला कनेक्ट झालं असं म्हणतात. तिनेच सांगितलं आम्हांला. पंधरा दिवसांत आमचं फूल बिचारं फिस्कारतच. एकेक पीस गळून पडतं आणि लागतं हवेत भिरभिरायला. म्हणजे आम्हीं हे असे रॅकेट धरून खाली उभे आणि हे आमचं फूल येतंय खाली हळूहळू. खाली यायचं म्हणून येतं. ते गुरुत्वाकर्षणामुळे. झालंय ते आमचं अभ्यासात. नाहीतर मध्येच कुठे एखाद्या झाडावर जाऊन बसलं असतं. थकलंभागलं. चाफा निखळला झाडावरून की कसा येतो भिरभिरत जमिनीपाशी ? तसं येतं ते खाली. त्यातून आमच्या बिल्डिंगी समुद्राजवळ. म्हणजे दोन बिल्डिंगी अशा खंबीर उभ्या आहेत मागे पण तरी वारा असा वळून वळून येतो आमच्या फुलावर आपटायला. मुद्दाम. आणि जातं मग ते वाऱ्याबरोबर कुठे भलत्याच दिशेला. फिरायला. म्हणजे ते वाऱ्याशी खेळतं आणि आम्हीं खाली उभ्या अशा बावळटासारख्या...वर आकाशाकडे बघत. हातात रॅकेट घेऊन. तलवारी धरल्यागत. फूलाची वाट बघत. आणि हे चाललंय आपलं वाऱ्याच्या खांद्यावर बसून तरंगत तरंगत. जसं काही त्या जादूच्या गालिच्यावरच बसलंय. दिसतबिसत नाही गालिचा...पण फूल दिसतं ना पुढेपुढे जाताना. असं.

मात्र हे सगळं करायला शाळेतून आल्याआल्या लवकर खाली जायला लागतं. बॅग टाकायची, पटकन कपडे बदलायचे. कंगवा फिरवायचा केसांवर की झालं. कंगवा नाही फिरवला तर भूत. म्हणजे डोक्याभोवती हे असं एक जंजाळ. पांगारा कसा दिसतो पानंफुलं नसलेला ? फांद्यांची टोकंटोकं ? आणि खाली दोनदोन खोडं. म्हणजे माझ्या दोन वेण्या. आई सकाळी ऑफिसला जायच्या आधी देते बांधून, घट्ट. संध्याकाळपर्यंत वेण्या रहातात जागच्याजागी पण डोक्यावर मात्र होतं जंजाळ तयार. तसं. न विंचरताच खाली खेळायला गेलं की आहे आईचा ओरडा. साधा कंगवा पण फिरवता येत नाही का गं म्हणून ! त्यावर मग मी एक आयडीया काढलीय. म्हणजे थोडं पाणी घ्यायचं हातावर आणि असं शिंपडायचं डोक्यावर. आणि मsग कंगवा फिरवायचा डोक्यावर. गपचूप बसतात मग सगळे केस आपापल्या जागेवर. अशा मी खूप कायकाय आयडीया काढत असते. आईला काही कळत नाही, पण खरं तर खाली लवकर जाणं हेच त्यावेळी खूप महत्त्वाचं असतं. जसं सकाळी तिचं ट्रेन पकडणं महत्त्वाचं असतं तितकंच ! उशीर झाला तर मग बिल्डींग मधली सगळी मुलं क्रिकेट सुरू करतात ! आणि मग आम्हांला जागाच नसते खेळायला. आणि हे सगळं ही मुलं मुद्दाम करतात. जागा अडवून ठेवणं वगैरे. म्हणजे एकच कोणीतरी लवकर खाली येतो आणि मग कमरेवर हात ठेवून उभा रहातो. विठोबा सारखा. आम्हीं सगळे एकाच शाळेत जातो. त्यामुळे आम्हीं नेमके एकाच वेळी घरी येतो. तापेय डोक्याला नुस्ता. जगात ही मुलंच नसती तर खरं बरं झालं असतं ! दादागिरी नस्ती ! म्हणजे त्यांना बघून मला माकडांची आठवण येते. हातात काठ्या घेऊन इथेतिथे पळणारी माकडं. असं आमच्या पुस्तकात लिहिलंय की माणूस हा आधी माकड होता. पण इथे त्याच्या उलटं दिसतं. ही सगळी मुलं आत्ता माकडं झालीयत. आधी लहान होते तेव्हा आमच्यासारखी माणसंच दिसायचे. म्हणजे आईचा हातबीत धरून असायचे. पण आता माकडं झालीयत ! आणि ही बिल्डींग काही माझी नाहीये. मी इथे रहातच नाही. इथे माझ्या सगळ्या मैत्रिणी रहातात. आणि मी एकटीच समोरच्या बिल्डींगमध्ये. म्हणजे मी एकटीच मुंगी आणि त्या खूप मुंग्या. मग एकटीच हरवलेली मुंगी कशी जाऊन मिसळते सगळ्या तिच्या मैत्रीणींना ? तुरूतुरू ? तसं. सुजाता माझी पहिली मैत्रीण. साधना नंतरची. साधना मेली. आम्हीं दोघी लहान होतो तेव्हाच. मग सुजाता माझी मैत्रीण झाली. ती आणि मी एकाच शाळेत जातो म्हणून. मग आम्हीं एकत्र स्कूलबसने जातो. मी सातवीत आणि ती सहावीत.

"कशाला ते बाबा ?" आता बाबा सांगतील काहीतरी आणि मग सगळं आमचं खेळणं जाणार बाराच्या भावात. बाराच्या का ? तेराच्या का नाही ? कोण जाणे ! ते महत्त्वाचं नाहीये !
"इंग्रजी तर यायलाच हवं. आणि ते आत्तापासूनच यायला हवं. नंतर तुला ते कठीण जाईल."
"पण बाबा, मी करतेय ना ! येतं मला !" मला खरं तर नेहेमी सगळं माहित असतं. पण तसं आमच्या शाळेतल्या बाईंना आणि सरांना का नाही वाटत कोण जाणे. ते मार्क देत नाहीत ! त्याला मी काय करणार ? बाबांनी त्यांना हे समजावून सांगायला पाहिजे ना ? मला सांगून काय उपयोग ?
बाबा माझे, ही भली मोठ्ठी पुस्तकं वाचत असतात. हातात पेन्सिलबिन्सील घेऊन. सगळ्या पुस्तकांवर खूणा ! त्यांना जे आवडतं, किंवा त्यांना जेजे महत्त्वाचं वाटतं, त्याच्यावर ते खूणा करून ठेवतात. म्हणजे अशा आडव्या रेघा. नाहीतर बाजूला कोपऱ्यात उभ्या रेघा. मला कधीकधी वाटतं..की म्हणजे हे अख्खं पुस्तकंच महत्त्वाचं आहे नाही का ? कारण एव्हढ्या जाड्या पुस्तकाच्या प्रत्येक पानावर ह्या इतक्या रेघा !
"तू सांग तुझ्या मैत्रिणीला. संध्याकाळी मी आल्यावर बसूया रोज." संध्याकाळी ? मग आमचं खेळणं ? आत्ता कुठे आम्हांला उडवता येतंय फूल रॅकेटने ! रोज प्रॅक्टिस नाही केली तर मग येतंय ते पण विसरणार आम्हीं !

माझं मन माझ्याशी सारखं बोलत असतं. म्हणजे जर 'मनातल्या मनात बोलणं' असं काही नसतंच तर मी सारखी बडबडच करताना दिसले असते ! वेड्यासारखी ! मावशीच्यावर एक वेडी रहाते. ती एकटीच बोलत असते गॅलेरीत उभी राहून. म्हणजे तिच्या जे मनात येतं ते ती मोठमोठ्याने बोलत रहाते. हातवारे वगैरे करून. आपल्याला भीतीच वाटू शकते तिच्याकडे बघून खरं तर. मला नाही वाटत. बाबा मला मारत नाहीत म्हणून त्यांची मला भीती नाही वाटत. आई धपाटा घालते म्हणून तिची म्हटलं तर वाटते. धपाटा घालते पाठीत नाहीतर हातातला कांगावा सटकन मारते. आणि कांगाव्याला दात असतात ते हातावर उठतात. मी काळी असले म्हणून काय झालं ? तरी ते दात हातावर दिसतातच. हे असं होतं माझं. म्हणजे माझं डोकं आरशासारखं आहे. एकदा आई मला एका दुकानात घेऊन गेली होती. तिथे एक आरसा होता. आणि बरोब्बर त्याच्या समोर दुसरा आरसा. तर मग मी इतकी दिसायला लागले. म्हणजे एकदम प्रचंडच. मी आत मी आत मी आणि आत पण मीच ! असं ! माझ्या डोक्यात असतं तसंच. एकातेक एकातेक.

"बाबा !" माझा जाडा चष्मा मी वर केला आणि बाबांकडे बघितलं. बाबांनीच मला उशिरा नेलं डोळ्यांच्या डॉक्टरकडे. त्यामुळे लागला तोच हा असा जाडा चष्मा लागलाय मला ! डॉक्टर चांगले ओरडले होते तेव्हा बाबांना ! "पाटील, काय हे ! लवकर आणायचं ना तिला ! आता खूप वाढलाय नंबर !" पण खरं तर मलाच नव्हतं कळलं की मला दिसतंच नाहीये फळ्यावरच ते ! मला एकदम मागे बसवलं बाईंनी, तेव्हा कुठे कळलं ! म्हणजे काळा फळा आणि त्यावर काहीच नाही...बाई लिहितायत आपल्या. काळं काळं आकाश आणि एकही चांदणी नाही ! असं !
"सांगतोय ते ऐक." बाबांनी एकदा मनात घेतलं की सोडतच नाहीत मुळी !

सकाळी मी खाली आधी पोचते सुजाताच्या. स्कूलबससाठी. बस आमच्या गल्लीत शिरली तरी ही नव्हती आलेली. तिचे पण लांब केस आहेत. मग तयारीचा अर्धा वेळ त्या शेपट्या बांधण्यातच जातो. आली मग धावत धावत. मी बस थांबवून धरली तोपर्यंत. आम्हांला दोघींना कधीतरी जोडीने बसायला जागा मिळते. त्या दिवशी नेमकी मिळाली.
"अगं, माझे बाबा म्हणतायत की ते आपल्याला रोज संध्याकाळी इंग्रजी शिकवणार आहेत. आपल्याला दोघींना. येशील का तू ?"
"मला विचारायला हवं माझ्या बाबांना." सुजाता खूप हुशार आहे. म्हणजे नेहेमी पहिला नंबर वगैरे.
"विचार आणि सांग मग."

चारपाच दिवस आमचा बॅडमिंटनचा खेळ खूप रंगला. मी आणि सुजाता नाहीतर मी आणि रश्मी. म्हणजे मी आहेच ! मी फूल मुळी सोडतंच नाही आता. बरोब्बर माझी रॅकेट जाऊन फुलाच्या टपलीत मारते, की गेलंच पाहिजे फूल समोर !

बाबांनी इंग्रजी व्याकरणाची खूप पुस्तकं जमवलीयत. नवीजुनी. छोटी मोठी. हिरवी निळी. चित्रांची. बिन चित्रांची. वेगवेगळ्या रस्त्यांवर बाबांचे ठरलेले रद्दीवाले आहेत. बाबा त्यांना सांगून ठेवतात आणि ते बरोब्बर काढून ठेवतात पुस्तकं. खास बाबांसाठी. सकाळी ऑफिसला जाताना ते खिशात एक पिशवी घालूनच बाहेर पडतात. आणि मग काही छान पुस्तकं मिळाली की येतात घरी खुशीत. एका हातात पुस्तकांनी भरलेली पिशवी. आणि दुसऱ्या हातात पिशवीत न मावलेली पुस्तकं ! मी रोज वाट बघते त्यांची गॅलेरीत उभी राहून. अगदी दूरवरूनच दिसतात ते मला. पांढरेशुभ्र कपडे घातलेले उंचउंच बाबा. जसजसे ते घराजवळ येतात तसतसे ते बुटके होत जातात. अगदी घराखाली आले की मला वाकून बघायला लागतं. मग त्यांचं डोकं वरून दिसत आणि खाली जमिनीवर एकदम पाय. मधले बाबा दिसतच नाहीत. नाहीतर कधीच मला बाबांचा वरचं डोकं दिसत नाही. ते घरात शिरले की मी बराच वेळ त्यांच्या मागे मागे फिरत रहाते. मी पुस्तकात वाचलंय एका. भूत कुठल्याही माणसाचं रूप घेऊन येऊ शकतं ! आणि मग ते त्या माणसाच्या घरात शिरतं. म्हणून मग मी हे माझे बाबाच आहेत की कोणी भूतच आलंय ते लक्ष ठेवून बघते. हे कोणालाच माहित नाहीये ! मग बाबा हातपाय धुऊन पुस्तक घेऊन वाचत बसले की मग कुठे मला हुश्श होतं ! कारण भूतं काही पुस्तक वाचत नाहीत ! माहितेय ते मला ! म्हणजे हे पुस्तकात डोकं खुपसून बसलेले माझे बाबाच आहेत ! असं.

काल आम्हीं आमचा रंगलेला डाव सोडून घरीच आलो होतो. मी आणि सुजाता. बाबा येताना दिसले मग आम्हीं पण वर आलो. आमचा इंग्रजीचा क्लास सुरू होणार होता. म्हणून. घरात एक खुर्ची बाबांची आहे. त्याच्यावर बाबा बसले आणि समोर आम्हीं दोघी. हातात वही आणि पेन घेऊन. आम्हांला शाळेत खूप लिहायला लागतं. आणि आम्हीं शाईचं पेन वापरतो. ती शाई माझ्या मधल्या बोटाला नेहेमी लागते. आणि पेन हातात धरून धरून आता माझ्या त्या बोटाला टेंगुळच आलंय ! बाबांनी सुरवात केली a, e, i, o, u वरून. ते शिकवायला लागले. माझ्या बाबांचा आवाज एकदम छान आहे. म्हणजे एकदम मृदू. हळुवार सांगतात ते. आणि कधीच ओरडत नाहीत. आम्हीं दोघी एकदम मन लावून ऐकू लागलो. आणि मला हळूहळू मजाच यायला लागली. एकेक आम्हीं लिहून घेत होतो. बाबा एकेक वाक्य सांगत होते. an कधी वापरायचा. a कधी वापरायचा. असं खरं तर सगळं नीटच चाललं होतं. पण मग एकदम माझ्या लक्षात काहीतरी वेगळंच आलं. मग माझं मन सैरभैर झालं. म्हणजे मग बाबा काय सांगतायत ते कळेनासच झालं. हे माझे बाबा, मुळी माझ्याकडे बघतच नव्हते ! बाबा सुजाताकडेच बघत शिकवत होते ! पण बाबा माझे आहेत ना ? ते काय सुजाताचे आहेत ? मग त्यांनी माझ्याकडे बघायचं की सुजाताकडे ? ती हुषारेय म्हणून बाबा असं करतायत का ? मला मग काही ऐकूच येईनासं झालं. म्हणजे मी एकदम बहिरीच झाले. कानबीन बंद ! आणि गेलं मग माझं डोकं कुठेतरी भलतीचकडे. आरशात आरसा. आरशात आरसा. मी नेमकी खरी कुठली ते कळतच नाही ! असं !

"काय गं अनघा ? लक्ष कुठेय तुझं ? कळतंय ना मी काय बोलतोय ते ?" आत्ता बघितलं माझ्याकडे बाबांनी. मग मी पण नुसतीच मान डोलावली. होहो अशी. आणि नाकावर घसरलेला चष्मा वर केला. बाबांचं माझ्याकडे लक्ष नव्हतं तर मग त्यांना कसं कळलं की मला मुळी काही ऐकूच येत नाहीये ते काय बोलतायत ते ? मग मी परत लक्ष दिलं बाबा काय सांगतायत त्याकडे. असं डोळे बारीक करून बघितलं त्यांच्याकडे. एकदम बारीक नजरेने. सुजाता लिहित होती तिच्या वहीत. आणि पुन्हा आपलं तेच ! माझे बाबा माझ्याकडे बघतच नाहीत ! ते सुजातालाच शिकवतात. कारण ती हुषार आहे. आणि म्हणून तीच बाबांची लाडकी आहे ! मी माझ्या बाबांना मुळी आवडतच नाही ! मला करायचाच नाही तर हा अभ्यास ! मला आधीच येतंय सगळं. मला काही गरजच नाहीये शिकवायची ! मला आता काही दिसतच नाही समोरचं. मान एकदम खाली जाते आणि असं एकदम एक थेंबच पडतो माझ्या चष्म्यावर ! कुठून येतो कोण जाणे. असं कधीपण येऊ शकतं माझ्या डोळ्यांत पाणी. माझे डोळे तसंही माझं काही ऐकतच नाहीत. कोणीच माझं काहीच ऐकत नाही. बाबांना काही दिसतच नाही. आणि त्यांना काही कळतच नाही. माझे कान पण माझं ऐकत नाहीत. आणि ते आपोआप बंद होतात. म्हणजे आवाज येऊन पडतो कानात पण त्याचं पुढे काहीच होत नाही. खरं तर झाडं माझ्याशी बोलतात. म्हणजे खिडकीबाहेर एक माड आहे त्याची झावळी आमच्या घरात येते. हात पुढे केला तर ती माझ्या हातात येते. आणि मग ती माझ्याशी बोलू लागते. ते मला सगळं नीट ऐकू येत. ती कशी आधी छोटी होती आणि मग आता कशी माझ्यासारखी मोठे झाली. आणि आधी तिला खालच्या मजल्यावरच्या अण्णांच्या घरातलं दिसत होतं आणि आता तिला आमच्या घरातला दिसतं. वगैरे वगैरे. जे कोणाला पण ऐकू येत नाही ते सगळं ऐकू येतं मला. पण आता बाबा काय शिकवतायत ते मला ऐकूच येत नाहीये. मी परत हळूच वर बघते बाबांकडे. त्यांना मुळी काही फरकच पडलेला नाहीये.
"कळलं तुला ? ठीक आहे मग. आता आपण परवा भेटू. ये अशीच तू संध्याकाळी. आपण तेव्हां पुढचा अभ्यास करू." सुजाताने मान डोलावली. आणि मग मी काय करू ? मला नाहीच बसायचं मुळी इंग्रजीच्या क्लासला ! सुजाता उठते आणि पुस्तक गोळा करते. दारापाशी जाते. तिथे थांबून मला माहित असतं की ती आता मला टाटा म्हणणारेय. पण मी लक्षच देत नाही. आणि सरळ आत निघून येते !

"किती छान शिकवतात तुझे बाबा !" सक्काळी सक्काळी स्कूलबसमध्ये सुजाता मला सांगते.

हं. मी फक्त हुंकार देते. आज आमच्या गप्पा रंगत नाही. कंटाळवाणी बस खूप फिरत रहाते. शाळा खूप दूर गेल्यासारखी वाटते. पाय जड. पाठीवरचं दप्तर जड. आणि पुन्हा एक थेंब कुठूनतरी अवतीर्ण होतो आणि गालावरून टपकन हातावर पडतो. नशीब, सुजाता पलीकडे बसलेय. आणि तिथून तिला माझी फक्त पाठच दिसतेय. मी मुळी तशी बसलेच आहे. तिच्याकडे पाठच करून ! शेवटी एकदाची बस पोचते आमच्या शाळेच्या दारात. मी सर्वात आधी उतरते. आणि धावतच सुटते. उजव्या हाताचं उंबराचं झाड पण आज चकितच होतं. आज मी त्याच्याकडे बघत नाही. उंबरबिंबर काही नाही. टाटाबीटा काही नाही ! "आज बाईंनी लवकर बोलावलंय वर्गात !" धावता धावता मी ओरडून सांगून टाकते. कधीकधी खोटं बोलू शकतो आपण. चालतं. आणि असं कधी खोटं बोलायला लागलं तर उजव्या हाताची दोन बोटं...अंगठ्याच्या बाजूची, अशी एकावर एक चढवायची...मग चालतं कायपण बोललं तरी ! पापबीप नाही लागत ! असं.

समुद्र

2012-02-10T09:40:00.001+05:30

समुद्र किनई आमच्या घराच्या पाठीच आहे. नाही नाही. पाठी कसा ? पुढे ! म्हणजे आमच्या घराचं तोंड जिथे आहे ना त्याच्या बरोब्बर समोर आमचा समुद्र आहे. आमच्या घराला तोंड आहे. कारण गॅलेरीत उभं राहिलं की अख्खं घर आपल्यामागे उभं रहातं. म्हणजे आपल्या पाठी. म्हणून म्हटलं...आमच्या घराला तोंड आहे. आमचं घर आणि आमचा समुद्र. मी झोपते ना म्हणजे आम्हीं जमिनीवर गाद्या टाकूनच झोपतो...तर उजव्या कुशीवर वळून झोपलो की आपोआप एक आवाज येतो. एकदा माझी मामेबहिण आली होती आमच्याकडे रहायला. ती खूप मोठी आहे माझ्यापेक्षा. तिला मी हे सांगितलं. ती पण उजव्या कुशीवर वळली, माझ्याकडे पाठ करून. मग तिला पण आला तो आवाज. तिने मला सांगितलं की हा समुद्राच्या लाटांचा आवाज आहे. त्या आवाजाला गाज म्हणतात. कळलं ? लक्षात राहील का ? नवीन शब्द आहे म्हणून विचारतेय. तेव्हा माझी मामेबहीण मला असंही म्हणाली की समुद्र तिला बोलावतोय असं तिला वाटतंय. मग मला भीती वाटली. म्हणजे म्हटलं की आता ही झोपेल की समुद्रावर जाईल ? रात्री ? काळोखात ? मी तिला विचारलं की मग तू आता समुद्रावर जाणार आहेस की झोपणार आहेस ? तर ती म्हणाली की नाही...आत्ता नाही जाणार कारण आता रात्र झालीय. मग मला एकदम हुश्श वाटलं. तरी मी तिचा हात घट्ट धरून झोपले. उठले तेव्हा ती बाजूला नव्हतीच. मी घाबरून गेले अगदी आणि धावत धावत माजघरात गेले. नाहीतर मला असं पटकन नाही उठता येत. सकाळी आई मला हाका मारत सुटते...आणि तरी मला नाही उठता येत. मी खरं तर खूप प्रयत्न करते. पण माझी गादी आहे ना...ती खूप हट्टी आहे. ती मला धरूनच ठेवते. मला ती सोडतच नाही. म्हणजे मी अशी उठते तर ती मला परत खेचते. आणि मग मी पुन्हां झोपते. असं. पण आज मी पटकन उठले. कुठे गेली ही म्हणून ! पण होती ती आत. चहा पीत. ती चहा पिते. मी नाही पीत. मी अजून लहान आहे. म्हणून. तुम्हीं मला खूप प्रश्र्न विचारताय. पण मी शहाणी आहे नं...म्हणून सगळ्यांची उत्तर देतेय. लगेच. आई मला उगाच नेहेमी म्हणत असते...अगं, लक्ष कुठेय तुझं ? कधीपासून एकच गोष्ट विचारतेय मी तुला !...मी माझी बाहुली मांडीवर घेऊन बसलेली असते. तिची सगळी तयारी मलाच करायला लागते. आई मुळी तिचं काहीच करत नाही ! ती नेहेमीच घाईत असते. तिला कामावर जायचं असतं आणि त्याच्यासाठी तिला तिची ट्रेन पकडायची असते. म्हणून तिची सारखी घाई घाई असते. बाबांची आधी घाई आणि ते गेले की आईची घाई. दोघे दोघे...घाई घाई. बाबांचा डबा आईला भरायचा असतो सकाळी. असा उभा उभा आहे तो डबा. त्यात वर मी रोज बाबांना एक चिठ्ठी लिहिते. म्हणजे मला अजून लिहिता येत नाही...पण मग मी चित्र काढते आणि डब्यात ठेऊन देते. वर. खाली चपाती, भाजी, वरण भात सगळं सगळं. बाबा सगळ्या भाज्या खातात. मला नाही आवडत सगळ्या भाज्या. बाबांना मीठ खूप लागतं मग आई एक छोटीशी पुडी बांधते आणि डब्यात ठेवते. त्याच्या बाजूला मी माझी चिठ्ठी ठेवते. मग एक डबेवाला येतो आणि डबा घेऊन जातो. त्याला फक्त माहितेय बाबांचं ऑफिस कुठेय ते ! मलाच नाही माहित ! मी विचारलं त्याला एकदा. तुला माहितेय माझ्या बाबांचं ऑफिस ? तर आई मला ओरडली ! असं कोणाला पण तू म्हणायचं नसतं ! पण मला कसं कळणार...कोणाला तू म्हणायचं आणि कोणाला तुम्हीं म्हणायचं ते ? तर हे डबेवाले काका बरोब्बर नेऊन देतात बाबांना माझी चिठ्ठी ! म्हणजे ते डबा देतात. आणि माझे बाबा, डबा खाता खाता माझी चिठ्ठी पण वाचतात. ते संध्याकाळी घरी आले की मला सांगतात मग ! त्यांना नेहेमी कळतं मी काय काढलंय ते चित्रात ! आईला माझ्या कायपण कळत नाही ! फक्त मला प्रश्र्न विचारायचे कळतात तिला !

पण ही गोष्ट खरी वेगळीच आहे ! म्हणजे मी तुम्हांला काहीतरी वेगळंच सांगत होते. मी म्हटलं ना...तुम्हीं मला खूप कायकाय विचारत बसता...आणि मग माझी गोष्ट रहाते बाजूला आणि काहीतरी वेगळंच सुरु होतं ! माझ्या डोक्यात ! आता तुम्हीं जरा शांत बसा...म्हणजे हाताची घडी घाला आणि तोंडावर बोट ठेवा. आई सांगते मला असं. पण कान मात्र उघडे ठेवा हा...नाहीतर तुम्हांला काही ऐकूच यायचं नाही मी काय बोलतेय ते ! आई खूप ओरडायला लागली ना की मी असं करते म्हणून माहितेय मला. आई स्वयंपाकघरातून जोराजोरात ओरडते. भांड्यांची डोकी आपटते. ओट्यावर. आणि मग त्या भांड्यांची डोकी एकदम आतच जातात. म्हणजे मी कुठे आपटले तर माझं डोकं अस्सं फुगतं पण भांड्यांचं डोकं आतंच जातं. मी दिवाणखान्यात कानात एकदम बोटं घालून बसते...अश्शी आत एकदम....मग मला काहीच ऐकू येत नाही ती काय ओरडतेय ते ! तिला माहीतच नाहीये हे ! ती ओरडत ओरडत माझ्यापर्यंत येते ना...म्हणजे तिचा आवाज आधी येतो...आणि ती नंतर येते. मग मी बोटं काढते कानातून ! आणि हाताची घडी घालून बस्ते ! अस्सं ! तिला कळतंच नाही...की ती काय मोठ्यामोठ्याने ओरडत होती ते मला ऐकूच आलेलं नाहीये ! मज्जा !

तर आईला रविवारी सुट्टी असते. मग संध्याकाळी ती मला आमच्या समुद्रावर घेऊन जाते. दुपारपासून ती बाबांना सारखी विचारत रहाते. म्हणजे तुम्हीं पण चला आमच्याबरोबर म्हणून. पण बाबा काही ऐकत नाहीत. म्हणजे खरं तर मी हट्टी नाहीचेय ! आई आणि बाबाच हट्टी आहेत ! म्हणजे कधी आई, बाबांचं ऐकत नाही आणि कधी बाबा, आईचं ऐकत नाहीत ! पण म्हणजे माझी आई ही माझी आई आहे ! ती बाबांची आई नाहीचे ! ती बाबांची बायको आहे ! आणि बाबा हे फक्त माझे बाबा आहेत ! ते आईचे बाबा मुळी नाहीचेत ! ते आईचा नवरा आहेत ! म्हणजे काय ? ते मला माहित नाही ! ते तुम्हीं ना कोणाला तरी मोठ्यांना विचारा ! तुमच्या बाजूला आहेत का कोणी मोठे ? नाहीतर ना तुम्हीं तुमच्या आईला नाहीतर बाबांना विचारा ! ते सांगतील बरोब्बर ! तर म्हणून ते एकमेकांचं ऐकत नाहीत ! मला मात्र त्यांचं सगळं ऐकायला लागतं ! कारण ते माझे आईबाबा आहेत ! कळलं ?

हा...तर बाबा काही आमच्याबरोबर समुद्रावर येत नाहीत. कारण रविवारी त्यांचे मित्र येतात. आमच्या घरी. मग त्यांच्या गप्पा चालतात. कायपण गप्पा मारू शकतात ते ! म्हणजे मी कधी असले घरी तर मग मी बाबांच्या बाजूला जाऊन बसते. मग ते मला कधीकधी मांडीवर घेऊन बसतात. पण मग बाबा आणि त्यांचे ते मित्र, नाना काका, खूपच गप्पा मारतात. नानाकाकांना मोठी दाढी आहे. ही मोठ्ठी. काळीकाळी. मिशी पण आहे. मी एकदा त्यांच्या दाढीचं चित्र पण काढलं. म्हणजे कागदावर मी पेन्सिल अशी गोलगोल फिरवली. खूप वेळ. तर काकांची दाढी कागदावर आली. असं. बाबांच्या मांडीवर खरं तर मला झोप येते आणि मी झोपूनच जाते. म्हणजे बाबांचं पोट ना हलतं...असं. मग मला एकदम छान वरखाली होतं. हळूच वर आणि हळूच खाली. आणि माझे कान असे ठेवले ना बाबांच्या अंगावर, की मला ठक ठक असा आवाज ऐकू येतो. तो मला खूप आवडतो. त्याला काय म्हणतात ? ते मला माहित नाही. माझ्या मोठ्या बहिणीने ते मला सांगितलं नाहीये. समुद्राच्या आवाजाला गाज म्हणतात ते तिने मला सांगितलंय. मी मगाशी सांगितलं ना तुम्हांला ? तुमच्या लक्षात नाहीये वाटतं ? माझ्या सगळं बरोब्बर लक्षात रहातं! मग बाबा म्हणतात की मी त्यांची हुश्शार मुलगी आहे. अस्सं.

मग मी आणि आई समुद्रावर जातो. मी आईचा हात धरून चालते. रस्त्यात. आई चालते. आणि मी उड्या मारते. कारण मला आई सारखं चालताच येत नाही. आई माझं बोट घट्ट धरून ठेवते आणि तरी मी उड्या मारते. म्हणजे कसं आधी उजवा पाय पुढे घ्यायचा. उजवा म्हणजे ज्या हाताने तुम्हीं खाता ना त्या हाताचा पाय. तर तो पुढे घ्यायचा...तेव्हा डावा पाय असा दुमडायचा...मग डावा पाय पुढे आणि उजवा पाय दुमडायचा. कळलं का तुम्हांला ? बघा पाहू करून ! उजवा हात आईने धरून ठेवलाय ना...मग तो नाही हलवू शकत आपण ! पण मग डावा हात असा पुढे न्यायचा आणि अस्सा मागे आणायचा ! असं. समुद्र जसजसा जवळ यायला लागतो तसतसा एकदम वारा अंगावर येतो. माझ्याबरोबर उड्या मारणारा माझा फ्रॉक आता एकदम हलायला लागतो. पुढे मागे. आता माझे डोळे पण एकदम मिटतात. वारा माझ्या डोळ्यात जातो. आणि वाळू पण. हळूहळू समुद्राचा आवाज पण ऐकू यायला लागतो. जसा काही तो मला बोलावतच असतो. घुम्म्म घुम्म्म असा. पण मला कधीकधी कळत नाही. वारा मला मागेमागे ढकलतो आणि समुद्र मला पुढेपुढे बोलावतो. समुद्रावर जाताना नेहेमी मी पुढे असते आणि आई मागे. मला आईचा हात खेचायला लागतो. नाहीतर रोज सकाळी आमचं उलट असतं. आई माझा हात खेचत असते कारण तिला लवकर लवकर मला आजीकडे सोडायचं असतं आणि ऑफिसला जायचं असतं. माझ्या नाकाला पण आता एक वेगळाच वास यायला लागतो. ओला ओला. मी नाक उडवून बघते हाताने ते ओलं झालंय का म्हणून. पण नाही. नाकाच्या आत जाणारा वास ओला असतो.

आमच्या समुद्राला दार आहे आणि एका हाताला लांबलांब एक भिंत आहे. छोटीशी. त्याच्यावर लोक बसलेली असतात. शेंगदाणे, चणे विकणारा माणूस त्याच्या गळ्यात टोपली अडकवून फिरत असतो इकडेतिकडे. कोणी त्याच्याकडून दाणे विकत घेतात. कोणी त्याच्याकडे लक्षच देत नाहीत. माझी आई कधीकधी घेते माझ्यासाठी दाणे. मग आम्हीं आत शिरतो. आता पायाला माझ्या वाळू लागते. थंड. मला मग एकदम हसू येतं. कारण मऊमऊ वाळू माझ्या चपलांमध्ये शिरते. मला गुदगुल्या करायला लागते. मी हळू पाय पुढे टाकते. माझा पाय हलकेच खाली जातो आणि वाळू वर येते. आणि मग माझा पायच दिसत नाही. मग मी तो पाय वर घेते आणि दुसरा पाय ठेवते. मग तो मला दिसत नाही. अशी मजा. आता आई माझा हात सोडून देते. कारण इथे गाडया नसतात. नुसती वाळू आणि समोर समुद्र. मग मी कुठेपण धावू शकते. इथेतिथे. वाऱ्यावर. पण मग आम्हीं दोघी एक जागा बघतो आणि बसून टाकतो. आई दाणे खायला सुरवात करते. मी थोडा वेळ अशीच बसून रहाते. गारगार वारा माझ्या तोंडावर येतो. आता तो मला ढकलून नाही देत. मी मग माझे दोन्ही पाय वाळूत खुपसते. म्हणजे नाहीसेच होतात माझे पाय !

"कुठे गेले कुठे गेले ? आई माझे पाय कुठे गेले ?"
आई हसायलाच लागते !

"अरे ! खरंच ! कुठे बरं गेले तुझे पाय ? गेले वाटतं फिरायला पुढे ? तू बसलीस ना इथे ? मग ते गेले पुढे चालायला !"
कायपण ! मला एकदम भीतीच वाटते ! म्हणजे असे माझे पाय मला टाकून कुठे गेले तर मग मी घरी कशी जाणार ? मी एकदम जोरात माझे पाय बाहेर काढते. वाळूतून ! "हे बघ ! आई ! आहेत माझे पाय ! कुठ्ठेच नाही गेले !" अस्सं.

समोर सूर्य एकदम वाटोळा वाटोळा दिसतो. म्हणजे इतकं गोल माझं ताट पण नाहीये. तसंही माझं ताट छोटूसंच आहे. आणि बाबांचं मोठ्ठं. पण आत्ता सूर्य, बाबांच्या ताटापेक्षा पण मोठा दिसतो ! गरगरीत. आई कधी पुऱ्या करते ना तसं. पण खूपखूप पुऱ्या अशा मांडून ठेवायच्या. एक मोठ्ठा गोल तयार होईल ना तितका मोठा. आकाशात. आणि त्याच्या खाली समुद्र. आणि समुद्राच्या पाण्यात दुसरा सूर्य. कापून कापून ठेवलेला. पट्ट्यापट्ट्यांचा. मी करते अशा पट्ट्या कधीतरी. बाबांचे कागद असतात ना नको असलेले, ते मला मिळाले तर मी त्याच्या पट्ट्या पट्ट्या करते. घरभर पट्ट्या. आईची शिवणाची कातर घेते मी. तिचं लक्ष नसलं तर. नाहीतर नाही. ती देतंच नाही तर ! मग असा कागद धरायचा आणि कापायचा. तसं वाटतंय हे. कोणी केल्या बरं सूर्याच्या पट्ट्या ? जाऊ दे ! तसंही ना मला सगळं नसतच माहित ! मग मी बाबांना विचारते. त्यांना सगळं माहित असतं. पण आत्ता नाहीयेत इथे बाबा. आणि आता मी घरी जाऊन विचारायला नक्की विसरणार ! जाऊ दे. मी बसते. म्हणजे अशी पाय दुमडून. आणि मग ना मी असे माझे दोन हात घेते आणि मुठी करते. आणि ते असे वाळूत फिरवते. पुढे मागे. पुढे मागे. आई बघते माझ्याकडे. तिला काही कळतंच नाही. ती विचारते मला,"काय गं ? हे काय करतेयस ?"
"अगं, मी ना वाटण वाटतेय !" आई अस्संच तर वाटते वाटण. दगडावर. मी तिच्या बाजूला बसते. आणि बघते नेहेमी. किती वेळ वाटत असते. आधी ते पांढरं असतं आणि मग हळूहळू एकदम लाललाल होतं !
"वाटण ?!"
"हो ! मी मासे करणारेय ना ! तिथून आणणारेय मी आता मासे. समुद्रातून !"
"काय गं बाई तुझं ! दुसरं काही सुचत नाही का गं तुला ? डोंगर बिंगर करायचा ना ! आता इथे तुला वाटण कुठे सुचतंय ?" माझ्या आईला ना काही कळत नाही !
"बघ ना आकाश कसं लाल झालंय ना...ते तसंच...तसं कालवण करणारेय मी आई ! माशाचं !"
"कर बाई कर ! माशाचं कालवण कर ! मला पण दे हं !"
"तुला पण भूक लागलीय का आई ? देते हं मी तुला. आता झालं बघ माझं वाटण !"
मग मी ते वाटण गोळा करते आणि एक भांड जसं करते वाळूत. म्हणजे खरंखरं नाही ! श्या ! तुम्हांला समजत नाहीये ! असं समजायचं असतं ! की भांडं आहे...आणि मग मी तेल सोडते हा भांड्यात...आई तसंच करते...मी बघितलंय...आता हे मासे आहेत ना...ते मी टाकणार त्यात ! आणि मग माझं वाटण आहे ना हे...ते पण टाकणार ! मग झालं माझं कालवण...लाललाल ! अस्सं. मी जरा आकाशात बघते तर म्हणजे तो गोल सूर्य नसतोच ! कुठे गेला तो ? पडला वाटतं पाण्यात ! म्हणजे तो तरी किती वेळ रहाणार ना असा आकाशात ? रस्त्यात दिव्यांना कसा एक खांब असतो नं...ह्या सूर्याला तसं काहीच नसतं ना...मग त्याचे बिचाऱ्याचे पाय दुखले की मला वाटतं तो एकदम बसतोच खाली ! आणि खाली पाणी असतं ना..तर तो एकदम बुडून जातो पाण्यात ! बिचारा ! आता कोण काढणार त्याला ? पण सूर्य बुडतो तर हळूहळू सगळंच दिसेनासं होतं. म्हणजे आई दिसते. पण दूरवरचा समुद्र आता नाही दिसत. आणि त्या बाजूला बसलेली माणसं पण नाही दिसत. जशी काही ती कोणी पुसून टाकली. पाटी कशी पुसतो ? तशी. मग पाटी दिसते ना काळी काळी तसा आमचा सगळा समुद्र काळा काळा दिसायला लागतो. मग मला नाही आवडत. आई पण उठून पटकन उभी रहाते. "चल गं...काळोख पडला. घरी जाऊया !"
"चल चल...घरी जाऊया !" मी पण उठून उभी रहाते. माझं कालवण रहातं तिथेच. "आई, माझं कालवण ?"
"हो गं बाई तुझं कालवण ! असू दे आता ! चल जाऊया आपण घरी....इथे आता तो समुद्र येईल ना रात्री पुढेपुढे...त्याला भूक लागलेली असेल ना...तर तो खाऊन टाकेल तुझं कालवण...नाही का?"
"हा...चालेल ! त्याचं जेवण होईल ना मग आई ?"
"हो गं बये ! चल आता पटापट ! किती लगेच अंधार पडला बघ !"
अंधार ? कुठून पडला अंधार ? सूर्य पडला ना ? अंधार कुठे होता ? कुठून पडला ? लागलं का मग त्याला ? आई कशाचीच उत्तरं देत नाही ! तिला मुळी काही माहितीच नसतं ! आता आई मला भराभर खेचते. घराकडे. "तुला उचलून घेऊ का गं मी ? बाबा वाट बघत असतील बघ आता ! उशीर झाला आपल्याला !"
आई मग मला कडेवरच घेऊन टाकते. तिला उशीर व्हायला लागला की ती अशीच करते. मला कडेवर घेते. मग आम्हीं पटकन पोचतो. सकाळी आजीकडे पण.

आम्हीं घरापाशी पोचतो तर मला बाबा आमच्या गॅलेरीत दिसतात. आमची वाट बघत. "बाssssबा !" मी हाक मारते आणि मग आई सोडते मला खाली. मी धावत धावत जिना चढते. बाबा माझे आधीच दरवाजा उघडून ठेवतात आणि उभेच रहातात दारात ! माझ्यासाठी. मी एकदम धावते ना मग बाबांकडे. ते मला कडेवर घेतात पण एकदम बाथरुममध्येच उभं करतात !
'बाबा!"
"अगं, सगळी वाळू लागलीय अंगाला तुझ्या ! चल ! अंघोळ घालतो मी तुला ! घरभर वाळू करून ठेवशील नाहीतर !"
"बाबा...मी काय केलं माहितेय आज समुद्रावर ?"
"काय...?"
बाबा असं विचारतात पण एकदम माझ्या डोक्यावर पाणीच ओततात ! मला मग काहीच दिसत नाही ! कारण मला डोळेच उघडता येत नाहीत ! आता मी कसं बोलणार ?! बाबाssssss !
मला मग रडू येतं ! मोठ्याने ! मग असा किती वेळ जातो ! मला कित्ती वेळ काहीच दिसत नाही ! बाबा सगळा साबण माझ्या डोक्याला फासून ठेवतात ! बाबांना येत नाही खरं तर माझे केस धुता ! तरी पण करतात असं ! आईला मदत करायला म्हणून ! कायपण करतात ! सगळा साबू माझ्या डोळ्यात जातो ना मग ! मग मी खूप जोरात रडते. अशी मी रडते ना त्याच्या दुसऱ्या दिवशी मग आमच्या खालचे अण्णा मला विचारतात. "काय गं ? कशाला रडत होतीस काल इतक्या जोरात ?"
"उगाच !" मी देतंच नाही त्यांना उत्तर ! वेडे आहेत ते ! पण आता बाबा मला कडेवर घेऊन बेडरूममध्ये नेतात तरी मी रडतच रहाते ! कारण माझे डोळेच रडतायत ! साबण गेलाय ना म्हणून ! ते थांबतच नाहीत रडायचे ! आणि मला उघडताच येत नाही त्यांना ! बंद ! बंद! काहीच दिसत नाही मग ! बाबा मला पुसून काढतात आणि मग घेऊन बसतात मांडीवर. आणि आता विचारतात मला ते ! काय गं काय केलंस समुद्रावर आज तू ? असं ! मी कसं सांगणार ? मला डोळे उघडता येतायत का ? मला काय दिसतायत का बाबा ? नाही ना ? मग ? आणि मग असे डोळे इतका वेळ बंद केले की मग मला झोप येते ! म्हणजे मग मला डोळे उघडताच येत नाहीत ! मग मी काय करू ? मला फक्त ऐकू येतं..."अहो, भूक लागली असेल तिला ! आणा इथे ! भरवते मी तिला !"
आता कसं भरवणार आई मला ? मी झोपलेय ना...आणि मला तो समुद्र दिसतोय...बंद डोळ्यांना मला जे दिसतं ना ते कधी खरं नसतं काय...म्हणजे ते खरं असतं...पण ते त्यावेळी असं समोर नसतं...असं...सांगू शकते पण मी तुम्हांला...समुद्र...सूर्य...सूर्य मला पाण्यात पडताना दिसतोय...आणि तो एकदम जोरात पडतो पाण्यात आणि मग एकदम पाणी उडतं...म्हणजे माझा तांब्या आहे ना तो वेडा आहे...कधीकधी असा बादलीत पडतो...आणि मग असं एकदम पाणी उडतं...अंगावर...अशी मजा...तसा सूर्य पाण्यात पडतो...आणि मग पाणी उडतं...बाबा मला कुठे घेऊन चाललेत...आता ते मला गादीवर ठेवतील...आणि मग माझ्या डोक्यावर हात फिरवत बसतील....ते मला खूप आवडतं...मग मी एकदम अशी ससा होते....तुम्हांला माहितेय ससा...? आमच्या घराच्या खाली ससे आहेत ! मऊ मऊ...पांढरे पांढरे ! तसा ससा...आणि एकदम ना बाबांच्या पोटात शिरते...एकदम गुडूप !

मांजर, मामी आणि मासे...

2012-02-07T09:53:00.004+05:30

अगदी छोट्यात छोट्या जीवाविषयी देखील आत्मीयता वाटायला हवी. फक्त माणुसकीच्या दृष्टीतूनच नव्हे तर काय सांगावे नेमका पुढला जन्म तोच असला तर काय घ्या...म्हणून. स्वार्थाने.

सकाळचे साडेनऊ आणि रविवारचा दिवस. त्यामुळे सिटीलाईट मार्केट रसरशीत दिसत होते. एखाद्या मांसल माशासारखे. फडशा पाडायला नक्की कुठून सुरवात करावी असा मनाचा गोंधळ उडवणारे. मी लगबगीने आत शिरत होते त्यावेळी माझे लक्ष समोर होते. आणि तरी पायाशी काही हालचाल जाणवली आणि नजर खाली वळली. एक अगदी चिटुकलं मांजरीचं पिल्लू लडबडत चाललं होतं. एका बाजूने दुसऱ्या बाजूकडे. मी रस्त्याने चालत होते म्हणून ते मला दिसलं पण एखादी गाडी आली तर त्या चालकाला हा जीव दिसणे कठीण. मी थबकले तर एका क्षणात अजून एक पिल्लू पुढे आलं...बाजूला असलेल्या टोपली आडून. दोघे दोघे. इवलेसे. अंगात जेमतेम जीव असलेले. धडपडत दोघे पलीकडे जाऊ लागले. आणि त्यांच्याबरोबर मी देखील पार अलीकडे पोचले.

मामाचं नवीन लग्न झालं होतं. आणि त्याने गोरी बायको आणली होती. मी सात वर्षांची होते. आणि त्या वयात तसेही ही मामी गोरी आहे की पांढरीफटक आहे हे नव्हते कळले. आणि बऱ्याचदा माणसाची ओळख झाली, म्हणजे त्याच्या मनाची ओळख झाली, की मग त्याच्या शारीरिक गोष्टींना आपोआप व्यंग वा गुण असे ठरवले जाते. आणि मामी कोणाकडेच बघून फारशी हसत नाही हे कळल्यावर ती दिवसेंदिवस गोरीपान नाही तर पांढरीफटक वाटू लागली. मामाच्या लग्नात मसाला दूध होते. आणि त्या दुधाचा रंग मामीच्या रंगाशी मिळताजुळता होता असे त्यावेळी आम्हीं सर्व भावंडांनी लग्नगृहातच ठरवलं होतं. ती अजिबात हसत नाही हा एक गंभीर प्रश्र्न आहे असे त्यावेळी कळले नव्हते. पण ती आम्हां कोणा भाचरांशी काही बोलत नाही हे मात्र जाणवले. मामाचं लग्न झालं, मामी घरी आली त्यावेळी मोठमोठे कुरमुऱ्याचे लाडू, आणि हे मोठे केशरी, हिरव्या रंगाचे कानवले असे काही विनोदी पदार्थ देखील माझ्या आजोळी दाखल झाले होते. म्हणजे अॅलीस इन वनडरलॅण्ड सारखं. आपण छोटेछोटे आणि चहाचा कप भला मोठा ! बाहेरची खोली सगळी त्यांनीच भरून गेली होती. त्या आधी असे अगडबंब लाडू वगैरे कधी नजरेस पडले नव्हते. "हे कायेय मावशी ?" मी मावशीला विचारले. तेव्हां तिने मला सांगितले..."रुखवत...रुखवत म्हणतात ह्याला."
"पण हे कोणी दिलं आपल्याला ?"
"अगं ! ती नवी मामी आलीय ना...तिच्या आईने आणि बहिणींनी दिलंय हे तिला !"
"तिला ?! म्हणजे हे सगळं एव्हढं मोठं मोठं ती खाणारेय ?" मला ती गोरी मामी मोठ्ठा कानवला खातानाच दिसायला लागली !
"अगं नाही ! तुम्हांला सगळ्यांना पण मिळणार आहे थोडं थोडं !"
"मग दे की आम्हांला मावशी ! भूक लागलीय ना !"
"थांब गं जरा...विचारुया आपण तिला !"
मावशीशी देखील नवी मामी हसली नव्हती वाटतं...कोण जाणे मग पुढे त्या अगडबंब लाडवांचं आणि राक्षसी कानवल्यांचं काय झालं.
एक दिवस नवी मामी चारपाच मांजरांचे लाड करताना दिसली. गोरी मामी आणि पांढरी मांजरं.
"अगं, आपली नवी मामी एकदम प्रेमळ आहे हं !" माझी मावसबहीण मला म्हणाली. ती पण अशीच. मी सात. तर ती नऊ.
"कोणी सांगितलं ? तिने लाड केले तुझे ?" मी विचारलं. घरात मी सर्वांची लाडकी होते. मग मला सोडून नव्या मामीने हिचे कसे आणि कधी लाड केले हा तसा एक गंभीर प्रश्र्न होता. आणि तो माझ्या डोक्यावर पडला होता. प्रेमळ माणसं लाड करतात. माझे मोठ्ठे मामा प्रेमळ होते. ते आमचे खूप लाड करायचे. आम्हांला गोष्टीबिष्टी सांगायचे. मला ते मांडीवर घ्यायचे.
"नाही गं !"
"मग ?" ती प्रेमळ असल्याचा मला पुरावा हवा होता. तसे आम्हीं त्यावेळी खूप चर्चा वगैरे करायचो. आणि गल्लीत शोधबिध घ्यायचो. म्हणजे गल्लीत त्या टोकाशी एका जागी गुलाबी पावडर मिळते. आणि ती तिथे ढिगाऱ्याने वाळवत ठेवलेली असते. तिने म्हणे लोकं दात घासतात. तिथल्या रखवालदाराची नजर चुकवून जर पावडर पळवून आणली तर आपण ती खाऊ शकतो. आणि ती गोड लागते हे आम्हीं असंच शोधून काढलं होतं. आमचे सगळ्यांचे आईबाबा आम्हांला आमच्या आजीवर सोडून कामावर जात असत. आणि आजी म्हातारी होती. तिला तसं काही कळायचं नाही. म्हणजे आम्हीं कुठे आहोत आणि काय करतोय वगैरे. कधीतरी कोणीतरी आमची तक्रार घेऊन यायचा तेव्हा मात्र ती आम्हांला ओरडायची. पण तसं तिच्याकडे आम्हीं लक्ष द्यायचो नाही. म्हणजे ती दुपारी मला बाजूला घेऊन झोपत असे. आणि तिच्या पाठीवर एक ही मोठ्ठी चामखीळ होती. मग ती खेचायला मला फारच मजा येत असे. आमच्या गल्लीच्या त्या तोंडाशी एक मोकळं मैदान होतं. आणि तिथे सहासहा दिवस एक सायकलवाला माणूस गोलगोल सायकल फिरवत असे. दुपारच्या उन्हांत सुद्धा. आणि त्याने ती न थांबता फिरवली की त्याला मोठ्ठं बक्षीस मिळत असे. मोठ्याने तिथे लाऊडस्पिकर लावलेला असे आणि त्यावर दिवसभर मस्तमस्त गाणी लावली जात. ती अगदी पार आमच्या घरी पण ऐकू येत. कितीतरी वेळ आम्हीं सगळी भावंडं गळ्यातगळे घालून ते बघत असू. "अगं, पण मग त्याला शू आली की तो काय करतो ?" असं मी एकदा बहिणीला विचारलं तर ती एकदम ओरडलीच माझ्या अंगावर. "मला नाही माहित !" ती माझ्यापेक्षा खरं तर इतकुशीच मोठी होती पण तरी तिला असंच वाटत असे की माझी सगळी जबाबदारी तिच्यावरच आहे. मला वैताग येत असे मग ती अशी मला ओरडली की ! "मग सांग ना ? कशावरून आपली नवी मामी प्रेमळ आहे ?" मी पुन्हां तिला विचारलं. "मी आज बघितलं...तिने ना एकदम चार पाच मांजरं गोळा केली होती. आणि ती ना त्या सर्वांचे लाड करत होती !"
"म्हणजे ती प्रेमळ आहे ?"
"अगं ! अशी काय ? तिला प्राण्यांबद्दल प्रेम आहे...म्हणजे ती प्रेमळच असणार ना ?" असं तेव्हां माझ्या ह्या मावस बहिणीला मनापासून वाटत होतं.
पण मामीने तिला खोटंच पाडलं. ती अजिबात प्रेमळ वगैरे नव्हती. म्हणजे तिच्या मनात जर काही प्रेमाची भावना असेल ती सगळी त्या मांजरांसाठी होती. भारी लाड करे ती त्यांचे. मग ह्या माझ्या आजोळी चारचार मांजरं एकाच वेळी घरभर फिरत रहायची. इथेतिथे. अगदी स्वयंपाकघरात सुद्धा. मामी आमचे लाड करत नाही आणि त्यांचे मात्र लाड करते हे मला कळलं. मांजरांना दूध मिळे. त्यांना मासे मिळत. पण कधी तिच्या हाताचे मासे खाण्याचा आमच्या नशिबी काही योग आला नाही !
मला मांजरं अजिबात आवडत नाहीत !

पण ही पिल्लं ?! आता काय करू मी ह्यांचं ? मी तिथे कितीवेळ उभी होते कोण जाणे. मनाला काही घड्याळ नसतं. म्हणजे त्याच्याशी कोणी शर्यत लावली तर कोणीच जिंकू शकत नाही. असं आहे माझं मन. कुठून कुठे ! दोन्ही पिल्लांनी पाय खेचत मार्केटच्या एका बाजूकडून दुसऱ्या बाजूपर्यन्तचा प्रवास पार पाडला होता. आणि मी भूतकाळात फेरफटका मारला होता. जमीन ओली होती. माश्यांचे पाणी सर्वत्र सांडलेले होते. त्याच पाण्याने पिल्लं भिजली होती. भिजके केस ताठरलेले होते. हातपाय थरथरत होते. हो..हात आणि पाय. पुढचे दोन हात. आणि पाठचे दोन पाय. चला. झाला त्यांचा रस्ता ओलांडून. आता निदान गाडी खाली तरी नाही यायची ! मांजरं आवडत नाहीत म्हणून काय झालं ? त्यांनी अगदी जाऊन मरू नये असं मात्र मला नक्कीच वाटतं.

मी पुढे सरकले. एव्हढा मी जगभर प्रवास केला पण माश्यांच्या भरल्या भरल्या टोपल्यांसारखे सुंदर जगात काहीही दिसत नाही. अमेरिकेत किंवा दुबईत काचेआड ठेवलेल्या माश्यांत मात्र ही गंमत नाही. त्यापेक्षा समुद्राजवळच मांडलेला शारजातील मासळी बाजार किती देखणा दिसतो. टोपल्या टोपल्या येऊन उतरत असतात. गुलाबी कोलंबी अगदी हलती असते. स्वत:वरच खुष जशी. नजर जरा दूर नेली तर निळाशार समुद्र. पापलेट, सुरमई, बांगडे....कोलंबी...वा वा...किती घेऊ आणि काय घेऊ...

आणि विचार करा...एखादे चकचकीत पापलेट आहे...आणि समुद्रात ते बिचारे म्हातारे होऊन मरून गेले तर ते त्याच्यासाठी किती बरे दुर्दैवी असेल...त्याच्या आत्म्याला काय शांती मिळेल ? बिचारा कुठेतरी अश्रू ढाळत बसेल...आपण आयुष्यभर इथेतिथे नुसते फिरत राहिलो...शेपटी हलवत...आपला काडीचाही कोणाला उपयोग झाला नाही वगैरे...हे असे वाटणे फारच दु:खकारक असते. कोणालाही. आपल्या आयुष्याचा काही उपयोग नाही झाला वगैरे ! प्रत्येकाच्या आत्म्याला शांती मिळावयास हवी...काय वाटतं तुम्हांला ?

म्हणून म्हणते मी...अगदी छोट्यात छोट्या जीवाविषयी देखील अशी आत्मीयता वाटायला हवी...

सफेदी की चमकार...

2012-02-03T17:02:00.000+05:30

एखाद्या ब्रॅन्डवर काम केले की घरी देखील तोच ब्रॅन्ड व तेच प्रॉडक्ट वापरले तर ते नीतिमत्तेला धरून होईल. परंतु, तसंही बघितलं तर जाहिरात क्षेत्रात प्रामाणिकपणा हा कितीसा असतो ? नटनट्या, खेळाडू हे ज्या ज्या प्रॉडक्टची जाहिरात करीत असतात ते काय खरोखर स्वत: वापरत असतात ? काही अपवाद वगळता ह्याचे उत्तर नकारार्थीच येते.
एका क्लायंटने मला पहिल्याच भेटीत विचारले होते..." तू कुठला शॅम्पू वापरतेस ?"
आणि दुर्दैवाने मला खोटे बोलता येत नसल्याने मी हळूच पुटपुटले आणि वेगळ्याच प्रॉडक्टचे नाव घेतले.
गंमतीने का होईना पण तो मला म्हणालाच...ह्या मिटिंगला बसायचा तुला अजिबात अधिकार नाही !

हम्म्म्म. 'रीन' वर काम केले...घरी रीन वापरला...सनसिल्क विकायला सुरवात केली आणि म्हणून सनसिल्क केसांवर ओतलं असे तर कधी झाले नाही. उलट बहुतेक वेळा, त्या त्या ब्रॅन्डवर काम करताना इतका वैताग आलेला असतो की घरी पण कशाला तेच !...म्हणून नाहीच विकत घेतला जात !

"आईईईई" लेकीने हाक मारली तेव्हा मी स्वयंपाकघरात होते आणि ती बेडरूममध्ये.
"काय गं ?" तिथूनच ओ देऊन बघितली.
"इथे ये आधी !" मला कधीकधी कळत नाही...मी मोठी की ही ! फर्मान सोडते ना असं मला !
मी गेले आणि दारात उभी राहिले. आवाज तसा दरडावणीचाच होता.
लेकीच्या हातात तिचा पांढरा ओव्हरकोट होता. ती हॉस्पिटल्समध्ये जात असते आणि तो तिला तिथे नियमित घालावा लागतो. त्या ओव्हरकोटाला घरात शिरून तसे चारच महिने उलटले होते. माझ्या मनात शंकेची पाल चुकचुकली.
"आई ! ह्याचा रंग कोणता आहे ?"
स्वत:ला चित्रकार म्हणायचं आणि ढळढळीत करड्या दिसणाऱ्या रंगाला पांढरा कसं काय म्हणवतं कोण जाणे !?
"पांढरा तर आहे !" मी हळूच म्हटले.
"आई ! हा तुला पांढरा दिसतोय ?! आई ! पूजा आणि मी एकत्रच घेतलेले कोट ! आणि तिचा अजून पांढरा दिसतोय ! आणि माझा बघ ना ! किती जुनाट आणि घाणेरडा दिसतोय ?!"
ताडकन तिने हात पुढे केला...आणि तिच्या हातातल्या कोटाने शरमेने मान खाली घातली ! आणि त्याच्याबरोबर मी देखील !
"अगं ! मी खरं तर एरीयल वापरते गं !"
ए टू झेड दाग....
"सर्फ एक्सेल आणूया का गं ?" दाग अच्छे होते है !
म्हणजे कसं निर्णय काय तो एकत्र घेऊया...चुकलाच तर एकटीच्याच नको गळ्याशी !
"ते काही मला माहित नाही ! माझा कोट घाणेरडा दिसतोय ! आणि मग मला घालवत नाही गं तो आई !"
बिच्चारी माझी लेक ! शरमेने किती खाली जात असेल तिची मान ! जळले मेले हे ब्रॅण्डस ! सगळी मेल्यांची खोटी प्रॉमिसेस ! एक तरी कोणी खरं बोलेल तर शप्पथ !
"कसं गं माझं सोनं ते ! आता काय करू मी ?! पुजाला हळूच विचारतेस का...तिची आई काय वापरते ते ?!" शरमेने मान अगदी खाली खाली.
"हळूच कशाला विचारायला पाहिजे ? मी आधीच विचारलंय तिला ! टाइड वापरते तिची आई ! आण पाहू तू तेच !"
चौंक गये ?! टाइड प्लस हो तो व्हाइट प्लस हो !
सगळ्या जाहिराती आणि त्यांच्या टॅग लाईन्स कायम माझ्या डोळ्यांसमोरून फिरत असतात !
'आज शर्ट कल पोछा ?!'...हे माझंच डोकं होतं...काही वर्षांपूर्वी लिहिलं होतं...वर्षभर हे घोषवाक्य घासलं होतं....
आणि सध्या तरी माझ्या लेकीचा ओव्हर कोट हा 'कल शर्ट आज पोछा'च दिसत होता !
अॅडव्हटायझिंग आपल्या जागी आणि घरासाठी बाजारात जाऊन वस्तू विकत घेणे आपल्या जागी ! स्वत: त्यातच काम केल्याने त्यात विश्वासार्हता किती असते हे आमचे आम्हींच जाणो !
पण काल जाऊन तातडीने टाइड आणलं...मशीनमध्ये घातलं...आज घडी घालून नीटनेटका कपाटात ठेवताना लेकीने कपाळाला बारीकशी आठी घालून बघितलं आणि म्हणे," बरं दिसतंय..."
पण शेवटी मला माहित आहेच...उद्या, ज्यावेळी पूजा आणि माझी लेक बाजूबाजूला उभ्या रहातील त्याचवेळी काय तो माझ्या ह्या परीक्षेचा निकाल लागेल !
भला उसकी कमीज मेरी कमीज से सफेद कैसी ?!
:)

रक्तदान

2012-02-01T12:23:00.001+05:30

आज सकाळी...
एक आठवडा अंगात ताप घेऊन कामे उरकण्याचा प्रयत्न केल्यावर डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार रक्त तपासणीसाठी, पॅथॉलॉजी लॅबमध्ये मी येऊन पोचले होते. ताप पण असा विक्षिप्त की आल्यासारखा शांतपणे दोन तीन दिवस राहावे व बाडबिस्तरा उचलून निघून जावे असेही नाही. कधी सकाळी, कधी दुपारी तर कधी रात्री झोपता झोपता...पण रोज हजेरी लावून जाणे मात्र नक्की. म्हणजे, चला आज जरा बरं वाटतंय म्हणून दिवस सुरु करावा तर ह्याने येऊन मागून वार करावा...की आपण पुन्हां बिछान्यात आडवे.

लॅबमध्ये रक्तासाहित पोचले. ही आमची नेहेमीची लॅब आहे त्यामुळे तेथील सर्वजण आता ओळखीचे झाले आहेत.
"कशा आहात ?" तेथील हसतमुख बाईंनी विचारले.
"आजारी आहे...म्हणून आले." बाई हसल्या. मग पुढे पैसे वगैरे भरले आणि जाऊन कोचावर बसले. माझ्या नावाची पुकारणी होण्याची वाट बघत.

शहर सध्या आजारी आहे. मानसिक सोडा, शारीरिक आजारपणे वाढली आहेत. त्यामुळे तपासणीसाठी बरीच गर्दी होती. आणि उपाशीपोटी, गरोदरपणाच्या नवव्या महिन्यात, भर तापात....अशा वेगवेगळ्या तपासण्या, जगण्यासाठी आवश्यक असल्याकारणाने तिथे वातावरण मिश्र भावनांचे होते. म्हणजे नवव्या महिन्यातील गरोदर बाई व त्यांचा नवरा तसे खुशीतच दिसत होते. माझ्या शेजारील बाई तापाने फणफणलेल्या होत्या. व मी आपली काल रात्री हजेरी लावून गेलेल्या तापाच्या मुळाशी पोचण्यासाठी तिथे येऊन बसले होते.

आयुष्यातील दहा मिनिटे सरली आणि माझे नाव मला ऐकू आले. मी आत गेले. अंगातील जॅकेटची बाही मागे सारून हात पुढे करून बसले. उजव्या हाताला एक वृद्ध गृहस्थ बसले होते. लॅबमधील बाई त्यांचे रक्त शोषून घेत होत्या. माझा हात तेथील दुसऱ्या बाईंनी ताब्यात घेतला. तेव्हढ्यात पहिल्या बाईंनी त्यांचे तोंड उघडले व सध्या शहरात काय चालले आहे ते त्या वर्णू लागल्या. "कालच माझी मुलं सांगत होती. आई, वेगवेगळे पुढारी आज आपल्या घरी आले होते आणि कसल्या छान छान भेटवस्तू दिल्यात....कित्ती मस्त मस्त कायकाय मिळालंय आपल्याला." हे कानावर पडले आणि माझ्या हाताला बसलेला बारीक चिमटा आज मला जाणवला नाही. सुई आत शिरली होती. रक्त शोषून घेत होती. मी त्या बाईंकडे बघितले.
"म्हणजे ?" त्या बाई खरे तर त्यांच्या सहकारी सख्यांना त्यांचे अनुभव सांगत होत्या. पण मला राहवले नाहीच.
"काही नाही हो...निवडणुका आल्यात ना...त्यामुळे हे पुढारी लागलेत फिरायला...गल्लीगल्लीत....गिफ्ट्स देत...."
"कुठे चाललंय हे...मुंबईत ?" मी अजून खोलात.
"नाही. पुण्यात."
"पुण्यात कशाला....मुंबईत पण हेच चाललंय....दादरमध्ये चालू आहेत हे प्रकार." माझ्या बाजूला हात दुमडून बसलेले ते अनुभवी वृद्ध गृहस्थ बोलले. त्यांचे रक्त जमा झालेले होते.
"दादरमध्ये कुठे ?" मी.
"भवानी शंकर रोडवर चाललंय...!" आजोबा.
"पण बाई, तुम्हीं तुमच्या मुलांना सांगा ना...घेऊ नका म्हणावं त्या भेटवस्तू...आहे काय आणि नाही काय ?"
"अहो मी नसते ना तिथे...मी असते इथे मुंबईत....मुलांना काय सांगणार...कोणीतरी येऊन गिफ्ट्स देतंय म्हटल्यावर खूष झाली ती...पण म्हणाली हा मात्र मला...आई, तू ह्यातल्या कोणालाही मत देऊ नकोस...!" पोटच्या पोरांवरील मोठ्या अभिमानाने बाई म्हणाल्या.
"पण हे सर्व मत मिळवण्यासाठी केलं जातंय एव्हढं त्यांना कळतंय म्हणजे काही फार लहान नाहीयेत तुमची मुलं..." मी लावलीच माझी रट.
"अहो...आपण हे असलं करून काय होतंय...ते कालचच तुम्हीं बघा....बाळ ठाकरे..." अनुभवी आजोबा मोठी मोठी नावं घेऊन बोलते झाले.
माझं रक्त घेऊन झालं होतं. बाईंनी माझ्या सुईच्या अग्राइतक्या छिद्रावर एक पांढरी टेप लावली आणि मी उठले.
"हे भेटवस्तू आपल्या मतदार संघात वाटणे हा एक गुन्हा आहे. तसाच त्या भेटवस्तू घेणे हा देखील गुन्हा ठरवला जायला हवा." मी शांतपणे म्हणाले.
बाई चमकल्या. त्यांची तरुण सहकारी मैत्रीण माझ्याकडे बघून हसली.
"अगदी बरोबर." माझ्या म्हणण्याला तिने पुष्टी जोडली.

तिथून बाहेर पडताना मला वाटले...
भारताला एका ऑपरेशन थेटरात बेडवर झोपवावे. एक पंप त्याच्या शरीराला लावला जावा. कन्याकुमारीच्या जागी लावला तरी चालेल. काश्मीर हे त्याचे डोके व कन्याकुमारी हे त्याचे पाय असे समजले तर त्याचा बेड त्याच्या डोक्यापाशी उंचावावा. आणि त्या पंपातून आजारी भारताच्या शरीरातील सर्व नासके अशुद्ध रक्त काढून टाकले जावे. अख्खाच्या अख्खा त्याला रिकामा करावा. आणि मग पुन्हां एकदा त्याच्या त्या शरीरात शुद्ध रक्त भरले जावे. गरजे इतकेच. आणि मगच त्याला पुन्हां बाहेरच्या मोकळ्या हवेत सोडावे.

मात्र हे असे शुद्ध रक्त मिळणार कोठे...हे मात्र मला नाही कळले.
तुमच्या आमच्या शरीरात आहे काय असे शुद्ध रक्त ?
देशाच्या रक्तवाहिन्यांतून धावू शकेल असे खेळते निरोगी रक्त ?

का त्यासाठी देखील शिवाजी जन्माला यायला हवाय ?

त्सुनामी

2012-01-29T15:38:00.000+05:30

कितीतरी विचार मनात येत रहातात. कल्पना उसळत रहातात.
बंद खिडकी बाहेर बघितलं तर वारा वहात असतो. झावळ्या गरगरत असतात, आणि झाडे बसल्या जागी डुलत असतात.
पण स्मशान शांतता पसरलेली असते. जसं टीव्ही लावावा आणि त्यावर त्सुनामीने केलेला हाहाकार उघड्या डोळ्यांनी पहावा...आवाज बंद करून. मग सगळ्यालाच एक अमानवी रूप येतं. मनाबाहेर उलथापालथ. खोल मनात मात्र उसनी शांतता.
खिडकी बंद करून घेतली की एक बरं होतं. मनात चालू असलेलं मंथन बाहेर जाणवत नाही. आणि बाहेर चाललेली घडामोड थंड नजरेने न्याहाळता येते.
खिडकी कधी उघडूच नये.
बाहेरचं जग बाहेर आणि आतील समुद्र आत.

नाहीतरी, उसळलेला समुद्र कोणाला झेपत नाही.
तो हाहाकार माजवूनच विश्रांत होतो.

एकटीने घर चालवणे कुठे कधी सोपे वाटले होते. किंवा खरे तर संसार उभा करताना त्याची जबाबदारी एकटीवरच पडणार आहे हे कधी स्वप्नात देखील नव्हते वाटले. पण बायकांच्या संसाराच्या कल्पना आणि पुरुषांच्या कल्पना ह्यात जमीनअस्मानाची तफावत. संसार तर दोघे एकच चालवायला घेतात पण त्यांच्या मूळ संकल्पनाच उत्तर-दक्षिणेच्या. सगळंच कठीण.

वाण्याचं बिल...फोनचं बिल...बँकांची कामे...कॉलेजची फी..आजारपणे...प्रेझेन्टेशन्स...मिटींग्स...डेडलाइन्स...प्रमोशन... इन्क्रिमेंट...सापशिडी.
हातातून सुटलेले फासे...गडगडणारे फासे...अस्थिर फासे.

चालायचंच...
हे सगळं असं घडलं नसतं तर देवाला तरी एक अजून उत्कंठापूर्ण सत्यकथा लिहिण्याचा आनंद कसा काय मिळाला असता...?
कंटाळवाणी, रटाळ कथा लिहिण्यात काय मोठे ?
कलाकृती अशी हवी...जी रोज काही नवे चित्र दाखवेल....नित्य त्यातून काही नवे दृश्य दिसेल.
असे काही हातून घडवण्यातील संतोष, हर्ष, आणि शेवटी...झपाटणारा उन्माद...त्या उन्मादातून जन्म घेणाऱ्या त्याच्या नवनवीन कथा...त्याची न थकणारी लेखणी.

माझं क्षीण कल्पक मन, देवाच्या विलक्षण कल्पक मनाला अखेर सलामच ठोकतं...

तोंडाला येईल ते...

2012-01-23T23:08:00.000+05:30

विद्याला राग आला होता. राग माणसांचा येतो. नशिबाचा नाही. तिचे नशीब नेहेमीच तिच्या बाजूने उभे राहिले होते. माणसे नाही उभी राहिली तरीही. विद्वान वडील, सरळसाध्या हुशार बहिणी, बुद्धिमान लेक आणि या ना त्या कारणाने तिला स्वत:च्या पायावर उभी रहाण्यास मदतच करणारा नवरा. तिचे नशीब नशीब बलवंत आहे ह्याचे हे पुरावे होते. त्यामुळे आज ती चिडली होती ती कोणा माणसावर.

चार दिवसांपूर्वी तिच्या जवळच्या एका कुटुंबात मृत्यू हजेरी लावून गेला होता. मृत्यू, तसाही शहरात गळ टाकून बसलेला असतो. नेमके त्याच्या गळाला कोण लागेल हे जसे त्या माश्याला माहित नसते तसेच ते त्याला देखील माहित नसावे. त्या घरातील म्हातारी बाईचे कृश शरीर त्या दिवशी त्याला सापडले होते. कृश शरीर व स्वत:चे अस्तित्त्व विसरलेला आत्मा. त्या वयोवृद्ध बाईंना हल्ली आपल्या आसपास काय घडत आहे हे कळण्यापलीकडे गेले होते. भूक लागत असे व बाकी शरीरधर्म चालू होते. अशक्त शरीराला स्वत: हालचाल करून कूस बदलता येणे शक्य नव्हते. त्यामुळे शरीरात किडे पडू लागले होते. घरातील माणसे मग काय करत होती ह्यावर तसे बोलण्यासारखे काही नव्हतेच. त्यांना इतर उद्योग होते इतकेच म्हणता येईल.

आज विद्या व तिची लेक त्या कुटुंबाला भेट देण्यासाठी गेल्या होत्या. ज्यावेळी घरातील एक माणूस वारलेला असतो त्यावेळी पाठी राहिलेल्या माणसांच्या आयुष्यात कोणाची आई, कोणाची मावशी आणि कोणाची सासू गेलेली असते. विद्याची ती मानलेली सासू होती. वयाच्या सतराव्या वर्षी, कॉलेजच्या दिवसांत, तिची त्यांची ओळख करून देण्यात आली होती. तिचा त्यावेळचा मित्र, स्वत:च्या आईपेक्षा देखील अधिक त्यांना मानत होता. व आपण कोणाबरोबर फिरतोय हे दाखवण्यासाठी तो विद्याला घेऊन त्यांच्या घरी पोचला होता. म्हणजेच तसे म्हटले तर विद्याचा तो दाखवण्याचा कार्यक्रम होता. त्यावेळी त्या पन्नाशीच्या आसपास पोचल्या होत्या. गव्हाळ रंग, अंगावर नऊवारी पातळ, आणि घरातील सर्व हालचाल त्यांच्या बोटाच्या इशाऱ्यावर चालवण्याइतकी हिंमतवान बाई. विद्याला त्यांनी जवळ बसवले, न्याहाळले व आपल्या आवडीची पावती आपल्या मानलेल्या लेकाला देऊन टाकली. बाई तशा प्रेमळ.

तब्बल चार दिवस उलटून गेल्यावर त्या घरी दोघी पोचल्या होत्या. गाडी चालवत. नोकरीच्या दगदगीत आणखी काही वेगळं करणं तिला तर शक्य नव्हतंच. आणि अंतिम दर्शन घेतल्याने नक्की काय साधतं हे तिला अद्याप तरी कळलं नव्हतं. उलट अंतिम दर्शनात जे बघावं लागतं ते नाहक कायम हृदयात जाऊन बसतं हे तिने तिच्या नवऱ्याचं अंतिम दर्शन ज्यावेळी घेतलं त्याचवेळी कळलं होतं. दोन वर्षांपूर्वी. ते न टाळता येण्यासारखं. असो. विद्याच्या सगळ्याच वागण्याला काहीनाकाही कारण होतंच. तसेही तिचे काही विधवा म्हणून रहाण्याचे वय नव्हतेच. परंतु, तिने आता देवाशी भांडण करणे सोडून दिले होते. त्याला आपल्यापेक्षा नक्कीच अधिक कळते व तो नेहेमी आपले भलेच चिंतीत असतो हे मानून टाकले की जगणे तसे सुकर होऊ शकते. हे इतकेच तत्वज्ञान म्हणजे तिच्यापुरती तिची गीता, रामरक्षा, मनाचे श्लोक वगैरे वगैरे होते. घर चालवायचे म्हणजे पैसे कमवायला हवेत हे शेवटी सत्य होते. दर महिन्याच्या शेवटी मोबाईल वाजला की ती आशेने त्याच्याकडे बघे....पगाराचा एसेमेस.

दोघी तिथे पोचल्या तेव्हा संध्याकाळ उलटून गेली होती. रविवारचा दिवस होता. जेवणखाण, घरचे सगळे आवरून दोघी निघाल्या होत्या. बाईंचे घर दूर. दोन तासांच्या अंतरावर. नवरा गेल्यानंतर विद्या जबाबदाऱ्या सांभाळत होती. व तसेही मुद्दाम कोणी त्या घरातून ह्या दोघींची चौकशी करण्यासाठी येण्याची अपेक्षा विद्याने देखील ठेवलेली नव्हती. गेल्या दोन वर्षांत, ती त्यांना फोन करून त्यांची चौकशी करत नाही म्हणून तशी नाराजगी त्यांचीच होती. वयाने ते सर्व मोठे म्हणजे त्यांचा मान मोठा.

आत बेडरूममध्ये ती येऊन बसली. तिची लेक व त्या घरातील छोटी मुले ह्यांच्या गप्पा गोष्टी सुरु झाल्या. आधी घरातील बायकांशी बोलणे झाले. त्या उठून गेल्यावर बाईंच्या तीन लेकांपैकी एक लेक विद्याच्या बाजूला खुर्चीवर येऊन बसला.
"चांगलं मेंटेन केलयंस स्वत:ला !"
"म्हणजे ?" हे ती मोठ्याने ज्यावेळी बोलली त्यावेळी मनात ती काही वेगळेच बोलत होती.

"नाही म्हणजे जशी आधी होती तशीच आहेस." अच्छा...म्हणजे माझा नवरा गेला तरी मी होते तशीच राहिलेय का....? ना केस पांढरे झाले...ना डोळे खोल गेले ना भोवती काळी वर्तुळे आली...आणि ना चेहेरा खपाटीला गेला...
"तुझी लेक मात्र फार बारीक झालीय गं..." हे पुढचं वाक्य....हो का ? म्हणजे हिचा नवरा गेला तरी ही होती तशीच गुटगुटीत आणि हिची ती बिचारी पोर बघा....बाप गेला आणि ही पार उतरून गेली...अरेरे...
"पण तिचं वजन अगदी व्यवस्थित आहे. आणि ती अगदी लहान होती तेव्हा असलेले गोबरे गाल आता अजून कसे रहातील शिल्लक ?" हे विद्या मोठ्याने म्हणाली. खरंच बारीक झालीय की काय ही ? पण मी हिला सारखं चांगलचुंगलं खायला घालत असते ना...घरचा वजनाचा काटा तर असं काही म्हणाला नाही. एक चिंता विद्याच्या मनात फटकारा मारून गेलीच.
"तरी..." तुमची आई गेली म्हणून मी तुम्हांला भेटायला आलेय....त्यात मी स्वत:ला कसं मेंटेन केलंय ह्याचा संबंधच काय ? हे असलं सगळं मनात बोलावं आणि डोक्याला त्रास करून घ्यावा. हा विद्याचा स्वभाव. त्यामुळे पुढे ती काहीही बोलली नाही.
"चल...निघूया आपण." बाहेर बसलेल्या लेकीला ती म्हणाली.

दोघी तिथून निघाल्या तेव्हा चांगलाच काळोख झाला होता. नवरा गेला त्यामुळे आता खंगून जाणे ही आपली जबाबदारीच का बनते हे तिला तरीही कळले नाही. म्हणजे ह्यांच्या ताब्यात असते तर बहुतेक मला सतीच बनवून आगीत ढकलले असते. तेच तर कारण नव्हते का...तरुण तरुण, लहान लहान मुलींना पतीदेव स्वर्गवासी झाले की आगीत ढकलून देण्यामागे...उगाच तरण्याताठ्या बायका पुरुषप्रधान समाजाने सांभाळाव्याच का मुळात ? नसती जबाबदारी व डोळ्यांना फुका त्रास...!

तिरमिरीत विद्याने गाडी चालू केली.
अंधारलेल्या रस्त्यात अंधारलेल्या समाजाला बाजूला सारून.
रविवार नंतर सोमवार येतो हे विद्याला माहित होतं. सोमवारी ऑफिस असते. विद्याचा नवरा जिवंत आहे की नाही ह्याच्याशी ऑफिसमधल्या लोकांचा काडीचाही संबंध नव्हता. आपण हिला जो पगार देतो त्या प्रतीचे काम हिच्याकडून नक्की करून मिळते आहे की नाही ह्या बाबीला तिथे अधिक महत्त्व होते.
आणि आता आयुष्यात सगळे टक्केटोणपे खालेल्या विद्याला तेच सर्वात बरे वाटे.
खणखणीत व्यवहार.
जगण्याला आधार.

बालक

2012-01-20T14:55:00.001+05:30

एक लहानगं मुल. बाळसेदार.
नुकतंच चालू लागलेलं. दुडूदुडू.
चिमुकला, घरात फिरत असे.
बाहेर पडण्याला मर्यादा होत्या. बंदोबस्त केला गेला होता.
वाटेत अडसर होता. बांध होता.
तो, कितीदा निघे. माघारी फिरे.
मनाई होती. जगाला तो दिसू नये ही भावना होती.
लपवून दडवून ठेवलेला जणू हिरा तो.
गेले किती दिवस...किती महिने...
असे कित्येक, जन्मत होते.
परंतु, ती जणू कंस.
आत कोंडून घाली.
श्वास दाबून टाकी.
मात्र आज काय झाले ?
द्वार कसे उघडे पडले ?
बांध कुठे नाहीसा झाला ?

आज ती गाफील होती.
आणि तो मोकाट होता.

ती एकटी.
तिचा अश्रू एकटा.
गालावरून घरंगळला...
अर्ध्या वाटेत सुकून गेला.

ना घर ना घाट

2012-01-19T13:28:00.000+05:30

नेहेमीचा मुंबईतील दिवस. चढत्या भाजणीचा. येथील सूर्य हा मुळातच त्याचे डोळे उघडले की ट्रेडमिलवर चढतो. सुसाट वेग ट्रेडमिलला देऊन टाकतो. स्वत: धावू लागतो आणि त्यामागे सर्व मुंबईकर. लटकत, फरफटत. नेहा आज नेहेमीपेक्षा लवकरच घराबाहेर पडली होती. सगळ्यांनी ऑफिसमध्येच भेटायचे व तेथूनच पुढे मिटींगला निघायचे असे कालच ठरले होते. पावणेदहापर्यंत सर्वजण जमा झाले. लगोलग मोठमोठ्या गाड्या बाहेर पडल्या. रस्त्यावर पळू लागल्या. अगदी पळू नाही म्हणता येणार...पण मॅराथॉन शर्यतीत जसे नवशिके सुरुवात अगदी वेगात व जोशात करतात आणि पुढील पंधराव्या मिनिटाला, जमिनीला पाय टेकल्यागत संथ चालू लागतात तसेच काहीसे ह्या लांबसडक गाड्यांचे झाले. मिटिंग साडेदहाची होती. ऑफिसपासून वीस ते पंचवीस मिनिटांच्या अंतरावर होती. त्यामुळे तसेही काही काळजीचे कारण नव्हते. नेहा, तिच्या बॉससमवेत काळ्या स्कोडामध्ये मागे बसली होती. बॉसची ऐसपैस गाडी. एक सहकारी पुढे वाहकाच्या शेजारी. अशी ही चारांची वातानुकूलित गाडी, त्यांच्या मोठ्या मोहिमेवर निघाली होती. आठवड्याचा मध्य दिवस. कामे भरास आलेली. तसंही बॉसबाई असल्या की नेहाला बोलायचे फारसे नसेच. बॉस वक्ता व नेहा श्रोता. ऐकता ऐकता नेहा गाडीबाहेर डोकावीत होती. बाहेरील प्रत्येक माणूस मनात काहीनाकाही बेत रचून रस्त्याला लागलेला दिसत होता. वेगवेगळ्या दिशेने माणसे धावत होती. पळत होती. वयोमानाला कधी शोभतील असे कपडे तर कधी थोडा विसंगत असा पेहेराव. परंतु, सर्व चेहेऱ्यावर भाव मात्र एकाच प्रकारचे. रस्ता, पदपथ हे दोन्ही हलते असले तरीही एकूण सगळेच साचेबंद. जणू काल ह्यावेळी इथे हीच हालचाल झालेली असावी. व उद्याही ह्याच वेळी जणू हे असेच घडेल. नेमून दिलेल्या भूमिका. ठरवून दिलेली कामे. श्वासाचा एकच ताल आसपासच्या सर्व जीवित गोष्टींनी पकडलेला.

तिच्याच तंद्रीत हरवलेल्या नेहाला, तिच्या बॉसची बडबड व बॉसच्या ड्रायव्हरची नाहक हॉर्न वाजविण्याची सवय...दोन्ही गोष्टी कानाला पीडाच देत होत्या. आणि कान हे डोक्याला चिकटलेले असतात. त्यामुळे तो कर्कश आवाज थेट डोक्यात जाऊन आदळत होता. ज्या इमारतीत मिटिंग होती ती इमारत रस्त्याच्या पलीकडे होती. तेव्हा थोडं पुढे जाऊन एक अर्धवर्तुळाकार वळण घेणे गरजेचे होते. बॉसच्या सूचनेचे पालन करीत तिच्या ड्रायव्हरने सफाईने हातातील चक्र फिरवले. चारी चाके आज्ञाधारक मुलांसारखी लयीत वळली.
"शिंदे, गाडी लेफ्ट में रखो. इधरही थोडा आगे है वो बिल्डींग." हिचं हिन्दी म्हणजे...नेहा मनातल्या मनात पुटपुटली.
गाडी आज्ञेसरशी डाव्या बाजूला सरकली. नेहा डाव्याच बाजूला बसलेली होती. त्यामुळे रुंद गाडी इतक्या तातडीने वळत असताना, डाव्या बाजूला कायकाय दूर पळत होतं ते तिला खिडकीतून दिसत होतं. काही सेकंदांत गाडी पूर्ण डाव्या बाजूला आलेली होती.
"शिंदे वो रही बिल्डींग. अंदर ले लो."
तितक्यात नेहाची नजर पडली ती रस्त्याच्या कडेला कचऱ्याची ढकलगाडी घेऊन जाणाऱ्या एका स्त्रीच्या पाठमोऱ्या आकृतीवर. अनवाणी पावलांच्या थोडे वर खोचलेले हिरव्या रंगाचे पातळ. काळसर रंग. सकाळच्या तिच्या सहकाऱ्यांनी कडेला जमवून ठेवलेला कचरा जमा करीत, रस्त्याच्या त्या टोकापासून ती इथवर आली असावी. नेमकी ज्या इमारतीत नेहाचा कंपू निघाला होता त्याच वळणाच्या तोंडाशी. नेहाने ड्रायव्हरकडे नजर टाकली. ड्रायव्हर 'अर्जुन' होता. त्याला फक्त बॉसने सांगितलेली दिशा दिसत होती. आजूबाजूचे दुसरे काहीही नाही. वळव म्हटले, गाडी वळली. त्या बाईच्या हाताशी ओसंडून वाहणाऱ्या कचऱ्याची ढकलगाडी दिसत होती. ड्रायव्हरच्या हाती आलिशान स्कोडा. दोन्ही गाड्या अर्थार्जनासाठी त्यांच्या हाती पडल्या होत्या. समाजातील आर्थिक स्तरांवर त्या स्त्रीच्या गाडीचे स्थान, सर्वात खाली. ड्रायव्हरच्या हातातील गाडीने, त्याचे स्थान पार वर नेऊन ठेवलेले. त्याने काय म्हणून तिच्यासाठी थांबावे ? खरं तर फक्त काही क्षणांचा प्रश्र्न होता. परंतु, त्या क्षणांवरच तर त्या समाजातील दोन व्यक्तींमधील एकाचे श्रेष्ठत्व अवलंबून होते. त्याची गाडी आलिशान. वातानुकूलित. ड्रायव्हरने सराईतपणे हातातील सुदर्शन चक्र फिरवले. चार चाके वळली. अकस्मात समोर आलेल्या ह्या गाडीला मार्ग देण्यास ढकलगाडी थांबणे तातडीचे होते. नाहीतर ढकलगाडीने काळ्या स्कोडावर आपल्या नखांची क्षते उमटवल्याशिवाय सोडलेच नसते. ढकलगाडीला तिचे वर्चस्व सिद्ध करावयास काही वेळ नसता लागला. आणि जखमा खरं तर स्कोडालाच झाल्या असत्या. बाईने ढकलगाडीला अंगाशी ओढून घेतले. नेहाने क्षणार्धात हे सर्व टिपले होते. स्कोडा काही सूत पुढे गेल्यावर नेहाने मागे वळून बघितले. आणि त्या बाईची व नेहाची नजरानजर झाली. बाईच्या नजरेत संताप होता. नेहाने तो स्वत:च्या अंगावर उगा झेलला. आत नजर वळवली. गाडीतील कोणालाही ह्या एका क्षणाच्या नाट्याची जाणीव देखील नव्हती. बॉसने सांगितले त्या जागी व त्या क्षणी ड्रायव्हरने वळण घेतले होते. स्कोडा वळली होती. प्रथम पुढे असलेली गरीब तीनचाकी ढकलगाडी, हिरमुसती मागे थांबली होती. तिने नमते घेतले होते. श्रीमंत चारचाकी स्कोडा गर्वात पुढे पळाली होती.

हे सर्व म्हटले तर नाट्य व म्हटले तर मुंबईसारख्या शहरात रोज दिसणारा अहंभाव होता. आर्थिक स्तरांवरील खिन्न करणारी विषमता. त्यामुळे आलेली निराशा व एक बेगुमानता...ही अशी प्रत्येक क्षणाला मुंबईत कुठेनाकुठे तरी ठिणगी पाडत असते. कधी ओझरती तर कधी आग लावणारी. इथे मानापमान हातातील वाहनांवर ठरतो...कुत्र्याच्या वागण्यावरून अनेकवेळा त्याच्या मालकाच्या स्वभावधर्माची ओळख करून घेता येते...चालायचेच. गाडी थांबताच नेहाने इतका वेळ बाजूला पडलेली पर्स खांद्यावर अडकवली व दार उघडून ती जमिनीवर आली.

ती ना खालच्या स्तरातील ना वरच्या.
मध्यमवर्गीय नेहा.
ना घरकी ना घाटकी.
त्या नवनिर्मित इमारतीतील लिफ्ट अलगद समोर जमिनीला टेकली. दार उघडले. नेहा पुढे उभी होती. परंतु, आता नेहाने बाजूला होणे अपेक्षित होते. एकवार त्या कचरेवालीशी झालेली नजरभेट तिला आठवली. नेहा बाजूला सरकली. सर्वात प्रथम आत शिरण्यासाठी तिने बॉसला जागा करून दिली. तिसरा मजला आला. दरवाजा हळूहळू उघडला. नेहाने मान झटकली व कचरेवालीची जळजळीत नजर डोक्यात मागच्या कप्प्यात टाकून दिली. संगणकावर एखादी नको असलेली फाईल डेस्कटॉपवरून उचलून जणू कुठे आत गुहेत सरकवून टाकावी. डेस्कटॉप तेव्हढाच मोकळाढाकळा. दिखाव्याला रिकामा.
चला...ही मिटिंग चांगली होऊन जाऊ दे.
कंपनीला हा धंदा जर मिळाला तर वर्षाच्या शेवटी अप्रेजल चांगले होईल...

And that's what matters...
नेहा मनातल्यामनात मिटींगची उजळणी करू लागली.

आढे

2012-01-17T10:10:00.000+05:30

डोळे उघडले, नजर वर टाकली तर आढेच दिसते. म्हणजे आढ्याकडे मुद्दाम नजर लावून बसले होते असे काही नाही. गादीवर पडल्यापडल्या वर आणि दुसरे काय दिसणार ? निद्रेच्या पूर्ण आधीन होणे म्हणजे जसे काही एखाद्या हिरव्यागार दरीत तरंगत रहाणे. हलके नाजूक शुभ्र पीस आणि मंद मंद गार हवा. तरंगत जावे आणि मग जसजसा अंधार विरळ होऊन प्रकाश पसरत जावा तसतसे ते पीस हलकेच पुन्हां येऊन बिछान्यावर विसावे. बिछान्याच्या स्पर्शाने जाग यावी, डोळे उघडावे आणि सत्यात पुन्हा एकदा शिरावे. साच्यातला तो दिवस. त्यात नाविन्य ते काय ? मात्र आज मन उगाच थरथरले. जसे एखादे हरीण. समोर भयावह नसताना देखील कुठे झुडुपामागे त्याने अंग चोरून घ्यावे. कधीकधी एखाद्या विचाराचे मुख कुठून आले ते नजरेस पडत नाही. परंतु, त्या विचाराच्या सर्पमय लांबसडक शेपटीच्या टोकापाशी मात्र अगदी प्रकाशाच्या वेगाने, मन पोचून जाते. बावरते. मन हरीण. आणि विचार हे जसे विषारी सर्प. वळवळ. खळबळ. त्याच्या हालचालींवर बंधन शून्य.

गेले काही दिवस, हसत आले आणि हसत गेले. नवनव्या ओळखी. नवनवे मित्र. नवनवी नाती. मग त्यात कसली भीती ? मन का हरीण ?

भीती ? भीती ह्या इतक्या सुखाची. मन हरिणाला, रान इतके हिरवे असण्याची सवय नाही. हिरवीगार झाडे, कोवळी मऊ पाने, रंगीबेरंगी बोलकी फुले. हे सर्व भयावह. फसवं. दु:ख होतं ते खरं होतं. हिरवळ काल्पनिक आहे. सुखाच्या पाशात मी माझ्या दु:खाला विसरून जाईन. त्याचा माझ्याकडून अपमान होईल. आणि ते कदापी होऊ नये. दु:ख रागावले, दु:ख संतापले आणि त्याने पुन्हा फणा उगारला तर आता मी कुठे जाईन ? हे असे होता कामा नये. मला विसर पडता कामा नये. आज जी मी आहे तीच मुळी माझ्या दु:खाच्या जोरावर आहे. त्यात सुखाचा काय संबंध ? आयुष्यात कधीही सुख बघितले नाही असे तर नव्हेच. परंतु, त्यावेळी सुखदु:खाला एक तराजू होता. हसत असावं आणि त्याचवेळी दु:खं आपली हजेरी लावून जावं. म्हणजे सगळं कसं समतोल.

आज जागच मुळी ह्या जाणिवेने आली. कोणाचा अपमान करण्याचा हेतू कधीही नसतो. 'दु:ख हरलं. त्याचा नामशेष उरला नाही'.. ही अशी बेजबाबदार विधाने मी काय करणार ? त्याच्या शक्तीची कमाल मी ह्या उघड्या डोळ्यांनी बघितली. माझे हरीण मन कसे कोण जाणे परंतु, त्यात्या वेळी मजबूत खांब बनून उभे राहिले. मात्र, आज पुन्हां दु:खाने शेपटी फिरवू नये...फटकारू नये...असे काहीही होऊ नये. काय आज कुठे कोपऱ्यात दु:ख सुस्तावून बसून आहे ? एखाद्या संधीची वाट पहात आहे ?

मी डोळे पुन्हा मिटले. दु:खाला मनोमन नमन केले. डोळे उघडून, त्या आढ्याकडे नजरही न टाकता बिछान्यावरून खाली उतरले.

...आढे जसे निराशेचे खोल विवर.
घड्याळ जसे आयुष्याचे सत्य.
साडेसहाच्या पुढे काटा सरकला हेच सत्य होते.
आणि त्या सत्याआड, मस्टरवरील अजून एक लेटमार्क लपलेला होता.

कथा

2012-01-09T18:22:00.001+05:30

मित्रमैत्रिणींनो, मी एक कथा लिहिली आहे...'मीमराठी लेखन स्पर्धेसाठी'.
लिहायचं आणि ते तुमच्यापासून लपवून कसं काय बुवा ठेवायचं...?!
म्हणून इथे लिंक देतेय ! :) :)
'खिडकी'

असे का बरे ?

2011-12-29T10:48:00.005+05:30

परवा काही वेगळीच माहिती कानी आली. आता ती इथे टाकायची म्हटलं तर सर्वात आधी म्हणायला हवे की ही पोस्ट पूर्णत: ऐकीव माहितीवर आधारित आहे. चला...तसेच समजा. पण मला ही माहिती नवीन होती...बहुधा तुमच्यासाठी ती जुनीच असेल. खात्रीलायक मित्राने हे सांगितलं. आणि माझ्या माहितीत भर घातली.

मी फार काही कवितांची पुस्तकं वाचत असते असे अजिबात नाही. म्हणजे खरं तर अजिबात वाचत नाही असेच म्हणावयास हवे. फक्त तसे जागतिक स्तरावर एकदम कबूल करणे जरा जडच जाते ! तर, कविता असे म्हटले की सर्वात प्रथम माझ्या डोक्यात काय येते ? तर 'देणाऱ्याने देत जावे घेणाऱ्याने घेत जावे...घेता घेता एक दिवस देणाऱ्याचे हात घ्यावे...' आणि बहुतेक ज्या काही कविता आठवतात त्या सर्व बालभारतीतल्या. कवितेचे रसग्रहण करावयाचे म्हटले की त्या कवितेच्या खोल गाभ्यात शिरावे व त्यातला 'स्वत:ला समजलेला अर्थ' मांडावा...हे असे कधी होई ? म्हणजे 'स्वत:ला' कळलेला अर्थ मांडण्याचे स्वातंत्र्य कधी बरं असे ? मराठीची प्रश्र्नपत्रिका सोडविताना, जेव्हा एखादी नवी कविता देऊन तिचे रसग्रहण करावयास सांगितले जाई त्यावेळी. आणि फक्त त्याच वेळी. इतर वेळी मात्र बालभारतीतील कवितेतील गर्भित अर्थ, मराठीच्या बाई समजावून सांगत व तो पाठ करून मी उत्तरे लिहित असे.
माझ्या बाबतीत, नेहेमीच मी 'गाणी' प्रथम ऐकते व त्यामुळे ती 'कविता' मला माहिती होते. म्हणजे जी काही चाल लावली गेली असेल, ज्या प्रकारचे संगीत दिले गेले असेल, त्या हिशोबात मी ठरवून टाकत असे...की हे प्रेमगीत आहे वा ह्यात विरह आहे. गंभीर व खोल अर्थांच्या कविता लिहिणारे आरती प्रभू मला माहित झाले ते मुळातच 'समईच्या शुभ्र कळ्या...' मधूनच. आणि त्यांची एकही कविता दहावीपर्यंतच्या माझ्या बालभारतीत नव्हती. त्यामुळे पुन्हां माझे ज्ञान हे तेव्हढेच. आणि त्यामुळे त्यांच्या गूढ कवितांचे रसग्रहण आमच्या मराठीच्या बाईंकडून शिकवून, समजून घेण्याचा कधीही प्रश्र्न उद्भवला नाही. आणि आम्हीं नेहेमीच परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी शिकतो...त्यापलीकडे जाऊन अभ्यास करण्याची आपल्यात पद्धत नाही. नाही का ?

'निवडुंग' चित्रपट. अतिशय सुंदर गाणी...अप्रतिम संगीत...मधुर...सुमधूर...पुन्हा पुन्हा ऐकत रहावी अशी गाणी.

'आठवणीतील गाणी' ही मराठी गाण्यांची साईट माझ्या मॅकवर कायम चालू असते. घरी...ऑफिसमध्ये. परवा देखील मी त्यावर 'भय इथले संपत नाही' ऐकत होते. कविता ग्रेस ह्यांची, स्वर लता मंगेशकरांचं आणि संगीत हृदयनाथ मंगेशकरांचं. तेव्हढ्यात माझा एक मित्र माझ्या टेबलापाशी आला.
"मला ना कवी ग्रेसांच्या कविता अजिबात कळत नाहीत." तो म्हणाला.
"अरे, पण त्यांनी स्वत: सांगितलंय...की त्यांच्या आयुष्यात काहीही फरक पडत नाही...तुला आणि मला त्यांच्या कविता नाही समजल्या तरीही....!" मी एकदम स्वत:ची पायरी ओळखून बोलून गेले.

मित्र हसला. हा माझा मित्र स्वत: कविता करतो. आणि कविवर्य कुसुमाग्रजांवरील नाशकात होणाऱ्या एका कार्यक्रमात त्याच्या स्वरचित कविता वाचण्यासाठी त्याला आमंत्रित देखील केले गेले आहे.
"तुला एक गंमत सांगू ?" तो म्हणाला.

गंमत सांगण्यास मित्राने सुरुवात केली. आणि त्या गंमतीचा शेवट मी चकित, चाट व विचारात पडण्यात झाला.
"अगं, नाशिकला मध्ये एक कार्यक्रम झाला. तिथे कवी ग्रेस, हृदयनाथ मंगेशकर अशी सर्व थोर मंडळी हजर होती..."
"अरे व्वा !"

"तिथे कवी ग्रेस काय म्हणाले माहितेय ?"

आता कवी ग्रेस काही बोलले...तर ते मला कळेलच अशी खात्री मला अजिबात देता येत नाही. ते काही सडेतोड व हृदयभेदकच बोलले असावे असे मला वाटले.
"ते म्हणाले...हे हृदयनाथ मंगेशकर ! आणि हे हृदयनाथ मंगेशकरांकडे हात असा फेकून ते म्हणाले...त्यांनी आरती प्रभूंची इतकी सुंदर कविता...लवलव करी पातं...आणि ह्यांनी ती कविता अर्चना जोगळेकरवर टाकून त्याच्या सगळ्या अर्थाची वाट लावून टाकली...अरे, ती कविता जरा ऐका...त्यात कवीला काय म्हणायचंय ते समजून घ्या...ती पूर्ण कविता ही प्राणपाखरूचे शरीरातून बाहेर पडण्याचे जे अखेरचे प्रयत्न आहेत...ते शेवटचे जे क्षण आहेत...ती जी धडपड आहे त्या क्षणांचे ते वर्णन आहे...! आणि काय केलंय ह्यांनी त्याचं गाणं ? काय लावलीय चाल...? त्या अप्रतिम कवितेचा अर्थच ह्यांनी बदलून टाकलाय !" मित्र अगदी हावभाव करीत वर्णन करीत होता. म्हणजे माझ्या डोळ्यांसमोर मी कायम टीव्हीवरच दर्शन घेतलेले कवी ग्रेस व हृदयनाथ मंगेशकर साक्षात उभे राहिले.
"आई गं ! मग ? अरे, मग मंगेशकर काय म्हणाले ?" मी.
"काहीही नाही...हृदयनाथ मंगेशकर शांत बसून होते...!"
"आईशप्पत !"
"आता बोल !"
"मी काय बोलू ?! बोडकं ? अरे, ह्या मंगेशकरांनीच माझे कान सुधारलेत रे !"
"म्हणजे ?" मित्र विचारू लागला.
"सारेगम' कार्यक्रमाच्या वेळी टीव्हीवर हृदयनाथ मंगेशकर येत ना ? त्या कार्यक्रमातून त्यांनी माझे कान सुधारले ! म्हणजे एखाद्या गाण्यात, एखाद्या शब्दावरच जोर का दिला गेला आहे....तिथे अशीच तान का घेतली गेली...हे सर्व त्या त्या कवितेवर व कवितेच्या अर्थावर कसे अवलंबून असते हे मला ज्ञात झाले "
खरं सांगायचं झालं तर माझे कान सुधारल्यावर मला मिळालेला आनंद अवर्णनीयच होता. मी एकदम खूषच झाले होते. म्हणजे एखाद्या चित्रामधून चित्रकाराला काय सांगावयाचे आहे हे जर मला समजून गेले तर जसा आकाशाला गवसणी घातल्यागत मला आनंद मिळे...तसेच काहीसे माझे झाले...गाणे समजून घेण्याचा मला निदान प्रयत्न करता येऊ लागला होता. अर्थात माझ्या क्षमतेला अनुसरून.
असे असता, आज मित्र जे सांगत होता तो म्हणजे माझ्यासाठी फार मोठा धक्का होता. हे म्हणजे फारच झाले...माझा कान सुधारणारे हे माझे कान गुरू...हृदयनाथ मंगेशकर...ह्यांनी असे का बरे केले असावे ?

मी लगेच मॅककडे वळले. 'आठवणीतील गाणी' ही साईट माझी मैत्रीण अलका चालवते. आणि त्यासाठी ती जीवतोड मेहेनत घेत असते. ह्या साईटचे सर्वात महत्त्वाचे गुण कोणते ? तर तिथे ज्यावेळी तुम्हीं एखादे गाणे ऐकता त्याच वेळी ती कविता वाचू शकता. त्यामुळे होते काय...की आपल्याला त्या कवितेचा मतितार्थ, त्या चालीमागचा भाव एकाच वेळी लक्षात घेता येतो. तसा प्रयत्न करता येतो. कवितेचे रसग्रहण करण्यास त्या गाण्याची मदत होते...व अपरिमित आनंद आपण घेऊ शकतो. ती साईट मी मॅकवर आणली. डाव्या बाजूला...'गीतकार.' आरती प्रभू...आरती प्रभू.....? मिळाले...त्या नावावर क्लिक केलं. दहाबारा कवितांची यादी डोळ्यासमोर आली...हे काय...आहे ना इथे....'लवलव करी पातं' !

लगेच दुसरा टॅब...त्यावर आपलं...यु टयूब. तिथे थोडा शोध...आलं आलं...Lav lav kari paat !
करा क्लिक...ती काय...दिसतेय ना...अर्चना जोगळेकर ! मग पुढील चार मिनिटे...एकाच वेळी ती कविता....डोक्यात मित्राने सांगितलेला त्यातील गर्भित अर्थ...आणि डोळ्यांसमोर...जोगळेकर बाई...बाईंचे ते नृत्य...लवलव करणारे शरीर...ती कविता...गाय उभी दाव्याची...तटतट करी चोळी...सर्व अर्थच बदलून जात होते...आणि काही कुठे ताळमेळ लागत नव्हता...कॅमेरा काही वेगळेच दाखवत होता...आणि शब्दांतून आरती प्रभू सांगत होते काही अनोखेच...ती आत्म्याची शेवटची धडपड...विशाल आकाशात मुक्त संचार करण्याची ती त्याची ओढ...आणि डोळ्यांना दिसत होते...रवींद्र मंकणी...त्यांची नजर...बाईंचे मुक्त मुक्त नखरे...हरकती...सुटं- सुटं झालं मन...धरू कसं पाऱ्याला...तिचं बागडणं...खट्याळ खट्याळ अर्चनाबाई...मधेच वाऱ्यावर डोलणारं गवताचं पातं...पारूबाई साठीची...मंकणींच्या आईचा क्लोजअप शॉट...अगं आई गं...सगळंच असंग. सारंच विजोड.

मला माझ्या गुरूवर्यांचे काही कळलेच नाही !
इथे ऑफिसात येताजाता, इथेतिथे, ज्यालात्याला दोन शब्द आम्हीं फार वेळा ऐकवित असतो...क्रिएटिव्ह फ्रीडम ! ह्या क्रिएटिव्ह फ्रीडमचे एक बरे असते. त्याचा वापर करावयाचा म्हटलं की मग कल्पनांना मुक्त भरारी करता येते...कसलेही बंधन रहात नाही ! आणि समोरच्याला त्यातले कळले नाही...की लगेच आपल्याला म्हणता येते....अरे ! तुझी कुवतच नाही रे बाबा हे समजून घेण्याची ! मंगेशकरांनी तेच 'क्रिएटिव्ह फ्रीडम' वापरले होते काय ? कवीने काही भावना मनात धरून कविता लिहिली होती...चित्रपट दिग्दर्शकाला गाणं हवं होतं...उडतं खेळतं...खट्याळ...गीतकाराने तेच ते स्वातंत्र्य वापरलं...आणि मग आम्हांला मिळालं...लवलव करी पातं...मोहक...दिलखेचक.

गेली किती वर्षं मी हे गाणं ऐकते...कित्येकदा मी हे गाणं गुणगुणते...पण कधी कळलं नाही...हीच ती कविता...ज्यात कवीने माझ्या आत्म्याचे कोंडणे, त्याची ती घुसमट...त्याच्या शब्दांत किती चपखल पकडली होती !

मी अज्ञानी. गुरूवर आंधळे प्रेम करणारी.
मग माझ्या सर्वज्ञानी कानगुरूंनी असे का बरे केले असावे ?! काय खरेच हे त्यांचे 'क्रिएटिव्ह फ्रीडम' होते ? आणि मग ह्यावर आरती प्रभू काय म्हणाले असते ? त्यांचे प्राणपाखरू मुक्त झाले ते १९७६ साली. 'निवडुंग' चित्रपटाचे साल आहे १९८९.
हम्म्म्म...

अनंतात विलीन झाल्याकारणाने, तिथेच बसून आरती प्रभूंनी, दिग्दर्शकाच्या व संगीतकाराच्या व्यवहारिक गरजांना समजून उमजून, त्यांच्या 'क्रिएटिव्ह फ्रीडम'ला मनापासून दाद दिली असेल काय ?

आज आता इथे भूतलावर माझ्या हातात रहाते ती त्यांची कविता.
हे इतक्या वर्षांचे उडत्या चालीचे कोंदण, जे त्या कवितेला घट्ट पकडून बसले आहे...ते आता मी कसे दूर करू ?
ती काय कर्णाची कवचकुंडले थोडीच...घेतले धारदार शस्त्र हातात आणि कापून वेगळी केली ?

चवचव गेली सारी...जोर नाही वाऱ्याला...
सुटं - सुटं झालं मन...धरू कसं पाऱ्याला.

मिजास...?

2011-12-27T19:41:00.003+05:30

मी जन्माला आले तेव्हां मला दोन पाय होते. मग त्या पायांना डोकं फुटलं, आणि सायकलीचे वेध लागले. धावत्या रस्त्यांवर बिनबोभाट सायकल पळवता येऊ लागली. वा वा वा...म्हणजे अगदी कानात वारं...डोक्यात वारं. त्याच त्या डोक्यात शिरलेल्या वाऱ्याने एक दिवस इस्पितळात पोचवलं ते अगदी कॉलर बोनला चीर पाडूनच. डोंबिवलीत. इतिहासातून धडे घेतले तर तो माणूस कसला ? सायकलची हौस फिटली. खिशात पैसे आतबाहेर करू लागले आणि मग स्कूटर...दुचाकी विकत घेतली. मग एकदा तिने इस्पितळात पोचवलं ! आता हा अपघात नक्की का आणि कसा झाला ह्याचे कारण पडद्याआड राहिले आहे. आणि हा पडदा उघडण्याची सूतराम शक्यता नाही. का बरं ? कारण असं आहे की डोक्याला मार लागला व अपघाताचा तो क्षण विस्मृतीच्या भरभक्कम पडद्याआड गेला. तरीही चूक माझी होतीच. डोक्यावर हेल्मेट मी फक्त अडकवलं होतं. त्याचा पट्टा लावण्याची तसदी मी घेतली नव्हती. म्हणजे हवालदाराला वाटावं, बाईंनी नियमांना धरून शिरस्त्राण चढवलेलं आहे...पण माझ्या स्वत:च्या डोक्याला सरंक्षण शून्य. त्यामुळे चूक माझीच होती व कोणाही दुसऱ्या वाहनचालकाची नव्हती असे खात्रीपूर्वक म्हणता येईल.

कालचक्र अजून थोडं पुढे सरकलं. मुलगी शिकली प्रगती झाली...ह्यातील 'प्रगती' पैश्यात मोजावयाची म्हटली तर मी चारचाकी विकत घेतली. मग विकत घेतली तर काय झालं...माज आला का ? असा विचार येऊ शकतो...मनात...दुसऱ्याच्या...रस्त्यावर चालणाऱ्याच्या वा रस्त्यावर दुचाकी चालवणाऱ्याच्या. पण तसा काही माज आला नाही...कारण चार चाकीपर्यंतचा प्रवास मुळातच दोन पायांपासून केलेला आहे. आणि आमचे पूर्वज हे नेहेमीच देवाने दिलेल्या पायांवरच विसंबून रहात आलेले होते. आईबाबा कायम तरतर चालत रेल्वे स्थानकावर जात असत व मुंबईच्या जीवनरेषेत धक्काबुक्की करत प्रवेश मिळवत असत. त्यामुळे चार चाकी घेतली म्हणून डोक्यात हवा जाण्याचा तसा प्रश्र्न नव्हता. रस्त्यावरील नियम हे फक्त समोरच्यासाठीच बनवलेले आहेत व माझा त्या नियमांशी काडीमात्र संबंध नाही असे मला पायी चालताना देखील वाटले नाही व आता गाडी चालवताना देखील वाटत नाही. त्यामुळे झेब्राच्या अंगावरील पट्टे व लालहिरवा रंग ह्यांबद्दल माझ्या मनात भरपूर आदर आहे. व त्यामुळे त्यांचा मान राखणे हे माझ्या हातून आपोआप घडते. त्यांचा मान राखणे ह्यात माझी अब्रू जाते व माझा मान कमी होतो असे मला अजिबात वाटत नाही. कारण ह्याच रस्त्यांवर माझी वृद्ध आई पायी चालत असते व नियम तोडून भरधाव धावणाऱ्या वाहनांची तिला अतिशय भीती वाटते हे माझ्या कायम ध्यानी असते.

बरं मग ? त्याचं आता काय ? आम्हीं काय करू त्याचं...?

नमनाला घडाभर तेल.

परवा रात्रीचे आठ साडेआठ झाले होते. मी काही कामानिमित्त ऑफिसला जात होते. ऑफिसपाशी पोचतच आले होते...गाडी चालवत. नाक्यावर एक सिग्नल आहे. तो पाळला...पार केला. पुढे आलं की पुन्हा एक उजवे वळण आहे. त्या वळणासाठी देखील एक सिग्नल आहे...ज्यावेळी नाक्यावरील सिग्नल गाड्यांसाठी चालू होतो त्याचवेळी हे उजवे वळण देखील चालू होते. म्हणजे मग आपण ते वळण घेऊन माझ्या ऑफिसच्या इमारतीत शिरू शकतो. त्या दिवशी देखील तसेच झाले. मी धिम्या गतीत उजव्या बाजूला चाक वळवले. गाडीची चारही चाके त्या दिशेने वळली. समोरून दुचाकी येताना मला दिसत होती. धट्टाकट्टा कुटुंबप्रमुख दुचाकी चालवत होता. पुढे पाय कुशीत घेऊन घरातलं छोटं पिल्लू बापावर विसंबून बसलं होतं. व मागे पुरुषाची अर्धांगिनी पातळ नेसून भारतीय बायका जशा दुचाकीवर बसतात तशीच बसली होती. दोन्ही पाय एका बाजूला, नवऱ्याच्या कमरेला विळखा. विश्वासाचा. सिग्नल माझ्यासाठी हिरवा होता. त्यांच्यासाठी अर्थात लाल. मी पुढे आले. साहेब थांबले नाहीत. त्यांच्यासाठी आदर दर्शवून मी माझी चारचाकी थांबवावी असे त्यांचे स्पष्ट मत दिसत होते. त्या मताचा मी मान ठेवला नाही. मी दोन चाके अजून पुढे आले. आता साहेबांचा धीर सुटला. हॅण्डल वेडेवाकडे झाले. दुचाकी रस्त्यावर घसरली. कुटुंब खाली पडलं. साहेबांनी हॅण्डल तसं हातातून सोडलं नव्हतं. तेही त्याबरोबर थोडे घसरले. पिल्लू दुचाकीवरच बसून राहिलं. दुचाकी रस्त्यात आडवी. अर्धांगिनी मागच्या मागे भुईवर. साहेब जागचे उठले. तिरीमिरीत. उभे होते तिथूनच माझ्या अंगावर किंचाळले. "क्या मॅडम, दिखता नही क्या?"

मी थांबले. काच खाली केली.

"कोणाला दिसत नाहीये भाऊ ? सिग्नल माझ्यासाठी हिरवा होता. आणि तुमच्यासाठी लाल."
"मग काय झालं ?" आता रस्त्यावर गर्दी जमा होण्यास सुरुवात झालेली होती. दुचाकी उचलण्यासाठी साहेबांना मदत करत होती. पिल्लू उभं राहिलं होतं. त्याला रडू फुटलं होतं. बाई, खडबडून उभ्या रहात होत्या. पातळ सांभाळत.
"मग काही नाही...तुम्हांला तुमच्या बायकापोराच्या जीवाची पर्वा नाही...बेधडक सिग्नल तोडून तुम्हीं निघालात....मग मी कशासाठी थांबू...मी काही नियम तोडत नव्हते....नाही का ?" बाई झपाट्यात साहेबांजवळ पोचल्या.

"तुमच्या पिल्लाच्या व अर्धांगिनीच्या जीवावर तुम्हीं उठलात की हो भाऊ...नाही का? आणि पोराला चांगलं शिकवताय की...सिग्नल पाळायचा नाही...उद्या देव करो काही वाईट न होवो...पण कधी काही झालंच...तर भाऊ जबाबदार कोण...? तुम्हीच नव्हं का ? सिग्नल न पाळायला तुम्हींच तर शिकवलंत त्याला...."
भाऊंची मी केसच घेतली. भाऊ गप्प झाले. माझी नजर त्या पिल्लावर लागली होती. मी गाडीतून नाही उतरले. साहेबांना चार गोष्टी शिकवण्याची गरज तर होती...पण त्या पिल्लाचा काय दोष होता ? बापावर विश्वास टाकला...ही काय त्याची चुकी होती ?
"पिल्लू घाबरलं की हो भाऊ तुमचं...सांभाळा जरा...वहिनींना आणि पोराला...तुमच्यावर विसंबून बिनधास्त बसतात की तुमच्या मागेपुढे !"

गाडी चालू केली मी...ऑफिसच्या दिशेने...
"अनघा, त्यांनी मरायचच ठरवलं असेल तर निदान आपल्या गाडीखाली येऊ नये एव्हढीच काळजी आपण घ्यायला हवी..." माझा मित्र मला म्हणाला. "आणि म्हणून आपण ब्रेक मारायचे."
"अरे, पण हे असं मुद्दाम पुढे यायचं...सिग्नल तोडून...! माझी गाडी ब्रेक मारून ऐन वेळी थांबवण्याची सक्ती त्याने माझ्यावर का बरे करावी ? आणि ते मी ऐकेनच हा असा विश्वास माझ्यावर का बरे त्याने टाकावा...? नाही थांबवत जा मी गाडी...तू सांभाळ ना यार...तुझा जीव...नाही का ? तुला नाही पडलीय तुझ्या स्वत:च्या जीवाची आणि तुझ्या बायकापोरांची तर मी कशाला काळजी करू...तुमची ?" चिडचिड. वैतागवैताग. "बिचारी ती त्याची बायको ! आणि बिचारं ते पोरगं !"
"हम्म्म्म"

माझे वाहन मला ठरवण्याचा अधिकार पूर्णपणे माझा आहे. मी कधी दोन पायाने चालेन, तर कधी दुचाकी चालवेन वा कधी मी चार चाकी चालवेन. आगगाडी नक्की नाही चालवणार कारण ती चालवण्याचे मी शिक्षण घेतलेले नाही...व त्यामुळे त्याचे ड्रायव्हिंग लायसन्स माझ्याकडे नाही.

मी एक नागरिक आहे.
व ज्यावेळी मी रस्त्यावर असते, मग मी गाडी चालवत असेन, वा मी चालत असेन...जे काही असेल त्या अवस्थेला काही नियम आहेत.

जसे पादचाऱ्यासाठी नियम तसेच वाहनचालकासाठी.
मी गाडी चालवत असेन तर झेब्रा पट्टे माझे नाहीत. झेबऱ्यावर मी स्वार होऊ शकत नाही.
नियमबाह्य काही वागायची माझी इच्छा नाही. सवय नाही. हे नियम हा माझ्या रक्ताचाच एक भाग आहेत.
लाल रंग ?
रक्ताळलेला. धोका.
हिरवा रंग ? निसर्गाचा. माझा.

मुद्दा क्रमांक २.
माझ्या जिवाची जबाबदारी कोणाची ?
माझी स्वत:ची की समोरच्या माणसाची ?
म्हणजे जरी शेवटी दोरी यमराजाच्या हातीच असली तरी मुद्दाम मी त्याच्या हाती ती का घुसडावी ?
समोरचा वाहनचालक नेहेमीच बेगुमान गाडी चालवत असतो का ?
की कधीतरी, तो नियमांना धरून चालवत असतो परंतु, मी मात्र माझ्या आयुष्याची जबाबदारी त्याच्या पायांवर टाकलेली असते ? त्याच्या ब्रेक दाबण्याच्या कौशल्यावर व त्याच्या मर्जीवर ?
कारण काय तर...
ह्या दुनियेत माझ्यासाठी एकही नियम नाही !
मी माझ्या मर्जीचा बाप आहे...
आणि ही दुनिया माझ्या बापाची आहे...!

कधी आपण स्वत:चे आयुष्य स्वत: जपायला शिकणार ?
दुसरा चूक करतो व आपण नाहक मरतो...
पण नेहेमीच हे असंच घडतं असं काहीही नाही...
बरेचदा, आपण आपल्याच चुकीने इतिहासजमा होतो.

आणि अर्थात शेवटी, आयुष्याची कथा संपल्यावर, झाडाला लटकून अश्रू ढाळण्यात काय तथ्य ?

मला आता उगाच, मुंबई गोवा हमरस्त्यावरील वाहनविषयक पाट्या मी लिहितेय असं वाटू लागलंय...
'नियम माझ्यासाठी...नियम तुमच्यासाठी !'
'नियम खड्डयात...तर आपण ढगात...!'
वगैरे वगैरे...

Slipping through my fingers...

2011-12-25T23:18:00.007+05:30

ते छोटसं बाळ...त्या केसांच्या झिपऱ्या...दोन दोन शेंड्या...शाळेचा गणवेश...आईला सोडून दोन तास शाळेत जावं लागणार म्हणून गोबऱ्या गालांवर ओघळणारे ते चमचमणारे अश्रू...शाळेच्या दरवाजाकडे टक लावून माझी वाट बघणारे ते टपोरे डोळे...मी दिसल्यादिसल्या माझ्याकडे धावत सुटणारी चिमुकली पावले...दोन अक्षरी इंग्लिश स्पेलिंग दिवसभर घोटणारं आणि येत नाही म्हणून कावरंबावरं झालेलं ते बाळं मन...एव्हढ्या मोठ्या कागदावर छोटीशी नाव काढली म्हणून तिला नापास करणाऱ्या तिच्या चित्रकलेच्या सरांशी मी जाऊन भांडले की खुष होणारी ती माझी लेक...जीवतोड मेहेनत करून महाराष्ट्र जिल्ह्यात बॅडमिंटन खेळात सिडींग मिळवणारी माझी लेक...खांद्याच्या दुखापतीमुळे बॅडमिंटन सोडून द्यावे लागल्याचे दु:ख पेलणारी माझी लेक...अनेकदा स्वत: वेडेपणा करून देखील तावातावाने माझ्याशीच भांडणारी माझी लेक...परदेशात जाऊन अभ्यास करणारी माझी लेक...आजोबांसारखाच अभ्यासाचा हव्यास असलेली माझी लेक..."आई, माणसे वाईट नसतात...परिस्थिती वाईट असते"...हे असे सहजगत्या मला सांगणारी माझी लेक...आयुष्याचे टक्केटोणपे माझ्याबरोबर खाणारी माझी लेक...

कन्यादान शब्द चुकीचा वाटतो....कन्या आहे ती माझी...तिचे दान का बरे मी करावे असेच वाटत रहाते...
मुलगी झाली तेंव्हा मलाच काय, सगळ्याच आयांना माहित असतं...हे आपलं कुकुलं बाळ एक दिवस मोठं होणार...आणि उडून जाणार.
मुलं देखील मोठी होतात आणि पंखांत बळ आलं की बाहेरच्या जगात उडून जातात..परंतु, मुलगी दुसऱ्या घरी जाणं हे काही वेगळंच.

किती वेळा बघितला तरी मन न भरणारा 'ममा मिया' आज आम्ही दोघींनी पुन्हां बघितला....

...मेरील स्ट्रीपची लेक लग्नाला उभं रहायला निघाली...नट्टापट्टा करायला तिच्यासमोर बसली...आणि डोळे वाहू लागले...कितव्यांदा कोण जाणे. बाबा आईला नेहेमी सांगत असत...मुलींना हवे ते खायला घाल...काय माहित सासरी आवडीचं खायला मिळेल की नाही...मुलींशी बोल...गप्पा मार....आईला कधी तिच्या नोकरीत गप्पा मारायला वेळ मिळाला नाही...आणि अर्थात तसा तिच्या स्वभावही नव्हता.

पण हे मेरील स्ट्रीपचे तिच्या मुलीशी असलेले नाते अगदी पार मला इथे मुंबईत पटते...आणि मी तिच्याचसारखी तिच्याचबरोबर माझ्या पोरीच्या बालपणात पोचते...

मीच कशाला...माझी लेक आणि मी...आम्हीं दोघी पोचतो...उड्या मारत...हसत खेळत...

...मन आईचे...देशात काय आणि परदेशात काय...सगळीकडे सारखेच...डोळ्यात पाणी आणणारे...

'ममा मिया'तील मायलेकी...
http://www.youtube.com/watch?v=BbPsVknvg0Y&feature=related

असं काहीसं...

2011-12-22T12:01:00.000+05:30

म्हाडा आणि मी...भाग १०

2011-12-18T00:26:00.002+05:30

भाग १
भाग २
भाग ३
भाग ४
भाग ५
भाग ६
भाग ७
भाग ८
भाग ९

३० नोव्हेंबर

आम्हीं कोर्टात पोचलो तेव्हा दुपारचे अडीच वाजले होते. का कोण जाणे पण कोर्टाचे दालन आज गच्च भरले होते. आम्हीं थोडा वेळ आमचे वकील नारायण ह्यांसाठी बाहेर थांबलो. आज नारायण नाही येऊ शकले. त्यांची मदतनीस मनीषा हजर होती. तेवीस चोवीस वर्षाची मनीषा. चुणचुणीत. बाहेर बिल्डरचे वकील, वर्मा, घोटाळत होते. मी विसरलेले नाही. मी काहीही विसरलेले नाही. कोर्ट रूम आजही तीच होती. तशीच भरलेली होती. 'भाडेकरू आणि म्हाडा किंवा बिल्डरच्या केसेसमध्ये कायम भाडेकरू हरतो...व नुकसानभरपाई म्हणून भाडेकरूला उलटे पैसे भरायला लागतात...people are misleading you...lawyers do that...just to earn money...' वर्मा मला त्या दिवशी सांगत होते...ह्याच आदरणीय कोर्टाच्या दालनात बसून हेच वर्मा मला मित्र म्हणून आपुलकीचा सल्ला देऊ करत होते...आज काय परिस्थिती होती...? जेष्ठ नागरिकाच्या सोयीची जागा देणे कायद्याने बिल्डरला भाग पाडले होते...नुकासानभरपाई मला भरायला लावली नव्हती...आणि कोर्टाने म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांना कोर्टात येणे भाग पाडले होते...कोण जिंकले होते....? बेजुमान शक्ती की सामान्य भारतीय नागरिक ? वर्मा समोर येताच एका क्षणात माझ्या मनात हे सर्व झळकून गेले. माझी मान ताठ होती...वर्मांनी नजर चुकवली...मान खाली घातली...व दालनात शिरले...त्यांनी माझ्या नजरेला नजर नाही दिली....आणि मला त्यांचे त्या क्षणाचे विचार स्पष्ट वाचता आले....वर्मा हरले होते...आज अरेरावी हरली होती.

मनीषाबाई येताच तिघेही आत शिरलो. मी तेव्हढ्या वेळात दाराबाहेरून आत बघितले होते. पुढील खुर्च्यांवर राठोड व तिवारी बसलेले दिसत होते. राठोड काही कागदपत्र चाळत होते. (मला खरं विचाराल तर हे आदरार्थी संबोधन मला कठीण जातंय....म्हणजे खोटेपणा वाटतो...जे खरे तर माझे क्षेत्र नव्हे...पण इलाज नाही.) त्यांच्या हातात कागदांची थप्पीच होती. त्यांना काही सापडले ते त्यांनी शेजारीच बसलेल्या तिवारींना दाखवले. मी विचारात पडते...आता काय बरं ह्यांनी अभ्यासाला घेतलंय ? फलटणकर व मनीषाबाई सरळ आत शिरतात व खुर्च्यांवर स्थानापन्न होतात. मी तिथेच तिसऱ्या खुर्चीवर बसते.

"आलेत आज...ते...तिवारी आणि राठोड...तिथे पुढे बसलेत...." मी फलटणकरांना हळूच म्हणते.
फलटणकर फक्त मान डोलावतात. आता काय होणार...मी मलाच मनातल्या मनात विचारते. पर्समध्ये बाबांचा फोटो असतो...तो आपोआप माझ्या हातात येऊन बसतो. न्यायाधीश आमच्याकडे नजर टाकतात. मनीषाबाई पुढे होतात. न्यायाधीश म्हाडाच्या वकिलीण बाईंना विचारतात. "सगळे पक्षकार हजर आहेत का ?"
"आलेत...हे काय...म्हाडाचे अधिकारी आलेत...आणि बिल्डरचे वकील देखील आहेत..." वकिलीणबाई हात पुढे करत म्हणतात. राठोड व तिवारी पुढे येतात. वकिलीण बाई मागे वळून बघतात...आजूबाजूला बघतात...मी देखील दालनात नजर फिरवते...वर्मा दालनाच्या कुठल्याही कोपऱ्यात दिसून येत नाहीत. बिल्डरचे उद्दाम वकील वर्मा आज गायब आहेत. आत्ता तर होते...पण आत्ता गायब आहेत.

"या...पुढे या....उभे रहा तिथे चौकटीत." न्यायाधीश आज्ञा देतात. आज्ञेचे पालन होते.
"काय नावं काय तुमची ?" न्यायाधीश विचारतात.
राठोड पुढे होतात..."मी राठोड."
"तिवारी..." तिवारी चौकटीत शिरतात.
न्यायाधीश उजवा हात पुढे करतात व राठोडांना विचारतात..."काय तोंडात काय आहे तुमच्या ? काय भरलंय तोंडात ? हे असलं भरलेलं तोंड घेऊन कोर्टात काय खाताय तुम्हीं ? जा....रिकामं करा ते तोंड आधी !" न्यायाधीशांचा सूर रागीट वाटला.
"काय नाही साहेब ! काही नाही तोंडात !" भ्यायलेले राठोड आ वासतात व रिकामा जबडा कोर्टाला दाखवतात.
पुढील खुर्च्यांवर नेहेमीच काळे कोट घालून बरेच वकील बसलेले असतात. आज तशी गर्दीच होती...माझे लक्ष होते...यातील एका वकिलाच्या तोंडावर हसू फुटले होते.
राठोड ततपप...
"मग ? माफी मागा कोर्टाची...जे काही केलंत त्या दिवशी त्याबद्दल आज कोर्टात माफी मागा..."
"पण साहेब...आम्हीं आधीच लेखी दिलेलं आहे...आम्हीं कोर्टाचा अवमान केलेला नाही..." तिवारी.
"तुम्हांला कोर्टाची माफी मागायची आहे काय ? तुमच्या हातून जे काही घडले त्याबद्दल ...? नसेल तर मी निकाल सांगायला सुरवात करतो !!" न्यायाधीश.
"तसे नाही साहेब...मी..आम्हीं...म्हणजे....आम्हांला मान्य आहे !! " तिवारी बोलतात. राठोड मान डोलावतात. एक क्षण शांतता.
"तोंडाने बोला....माफी तोंडाने मागा...बोला..." न्यायाधीश आज्ञा देतात. आत्तापर्यंत फलटणकर व मनीषाबाई जागेवरून उठून पार पुढे गेलेले आहेत. मी त्यांच्या थोडी मागे उभी आहे.
"आम्हीं माफी मागतो साहेब....आमच्याकडून चूक झाली असेल तर..."
"असेल तर म्हणजे...कोर्टाची observations आहेत...ती लक्षात घ्या...."
"हो हो साहेब...आम्हीं माफी मागतो."
आता न्यायाधीश मनीषाबाईं व फलटणकरांकडे बघतात...
"साहेब, हे अधिकारी, पुन्हां बाहेर जाऊन सामान्य नागरिकांना असाच त्रास देणार असतील तर काय उपयोग ?" मनीषाबाई म्हणतात...
"हे असले वागणे पुन्हां होता कामा नये...ही ताकीद आहे तुम्हांला..." न्यायाधीश म्हणतात... मनीषाबाईंना विचारतात..."तुम्हांला ही माफी मान्य असेल तर मग तुम्हीं 'कोर्टाचा अवमान' हा जो अर्ज दाखल केला आहे तो मागे घेऊ शकाल." मनीषाबाई फलटणकरांकडे बघतात. मीही त्यांच्याकडे बघते. फलटणकर विचारांत गढलेले दिसतात. "काय करायचं ?...माफी मान्य करायची का ?" मनीषाबाई.
"ठीक...कर मान्य...मान्य आहे साहेब आम्हांला...." फलटणकर न्यायाधीशांना सांगतात.
"ठीक..." न्यायाधीश बाजूलाच बसलेल्या टंकलेखिकेला निकाल सांगू लागतात...एकाग्रचित्ताने फलटणकर ऐकू लागतात. मीही कान टवकारते...मला देखील थोडेफार कळते.

"श्री.तिवारी व श्री.राठोड यांनी झालेल्या घटनांबद्दल बिनशर्त माफी मागितली. ती तक्रारदाराच्या वकिलांनी स्वीकारली असल्याने, संबधित 'नोटीस ऑफ मोशन' तक्रारदाराने मागे घेतली आहे. तसेच आता मूळ दाव्यातील वाद विषय संपुष्टात आला असल्याने हा दावा काढून घेण्याबाबत योग्य तो अर्ज तक्रारदाराने पुढील तारखेस दाखल करावा."

थोड्याच वेळात आम्हीं बाहेर पडतो.
"नक्की काय झालं ?" मी विचारते. मला उगाच विक्रम वेताळाच्या गोष्टींची आठवण येते...कोर्टाबाहेर पडल्यापडल्या प्रश्र्न सुरू.
"आज आपण म्हाडाच्या माफीनाम्याला मान्यता दिली...व त्यामुळे 'कोर्टाची त्यांनी अवज्ञा केली'...असा गुन्हा त्यांच्या नावे दाखल झाला नाही."
"म्हणजे कायद्याचा मान राखून, आपण म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांवर दया दाखवली...असाच ह्याचा अर्थ होतो ना ? आज म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांना, कोर्ट त्यांची पायरी दाखवत होतं...न्यायाधीशांचे बोलणे...त्यांच्या आवाजाचा टोन...सगळं तसंच होतं...घाबरून कसं सताड तोंड उघडलं त्या राठोडने..." मला हसायला येतं.
"असं तू म्हणू शकतेस..."
फलटणकर काही माझ्याबरोबर हसत नाहीत....ते कुठल्यातरी विचारात गढल्यासारखे मला वाटतात...माझ्या मनात बरेच प्रश्र्न उभे राहिलेले असतात...
"पण आपण माफी का मान्य केली ते सांगा ना ? असं काय म्हणून आपण त्यांना फक्त माफीवर सोडायचं ?"
"एक लक्षात घे, या सगळ्या प्रकारात कोर्टाच्या हे लक्षात आलेले जाणवत होते की या अधिकाऱ्यांनी त्यांच्या अधिकाराचा जास्त वापर, जास्त घाईने केला. कायद्याचे काही प्रमाणात उल्लंघनही केले होते व थोडेफार दुर्लक्ष पण केले. परंतु, तांत्रिकदृष्ट्या कोर्टाने म्हाडाला दिलेल्या आदेशाचे...काय होता कोर्टाने म्हाडाला दिलेला आदेश ?...योग्य कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय तक्रारदारास जागेतून काढून टाकू नये...बरोबर ? म्हाडाचे अधिकारी जे वागले त्यात स्पष्ट उल्लंघन नसल्याने, त्यात कोर्टाचा हेतुतः अवमान केला गेला असण्याची शक्यता क्षीण आहे. व त्यामुळे `कंटेम्ट नोटीस ऑफ मोशन' डिसमिस होऊ शकत होती. परंतु, तक्रारदारावर बळजबरी तर झालेली आहे. म्हाडा अधिकाऱ्यांना त्याची स्पष्ट जाणीव करून देण्याच्या उद्देशानेच कोर्टाने त्यांना प्रत्यक्ष हजर राहण्यास फर्मावले व त्यांना त्यांच्या लेखी जबाबाप्रमाणे, भर कोर्टात स्वत:च्या तोंडाने प्रत्यक्ष माफी मागण्यास सांगितले. आणि कोर्टाने सर्वांसमक्ष त्या अधिकाऱ्यांना हे करावयास भाग पाडल्याने, आपण मा. कोर्टाचा कल लक्षात घेणे, त्या अधिकाऱ्यांनी मागितलेली माफी मान्य करणे हे आपल्या सुसंस्कृतपणाचे व आपल्याच कायद्यावर सर्वसामान्य नागरिकांच्या असलेल्या नितांत विश्वासाचे व भरवश्याचे द्योतक आहे....पटतंय का तुला हे....?"
"हो...म्हणजे त्या दोघांची जी काही तोंड झाली होती ना आज ती आठवून हे मला नक्की पटतंय...कारण त्या दिवशी तुम्हीं फक्त ऐकली त्यांची अरेरावी...त्यांची भाषा...मी प्रत्यक्ष अनुभवलीय...त्यामुळे त्या विरोधात आज जे त्यांचे हसे झाले...ते बघून मला फार आनंद झाला ! म्हणजे म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांपेक्षा आमचा कायदा हा श्रेष्ठ आहे...आणि कायदा हा आमचा व आमच्यासाठी आहे हे पटले....! ते वर्मा तर गायबच झाले ! आले होते ते खरं तर...बघितलं होतं का तुम्हीं ?....पण ज्या वेळी हे अधिकारी तिथे त्या साक्षीदाराच्या चौकटीत ततपप करत उभे होते ना...त्यावेळी वर्मा गायब होते ! म्हणजे बाबांच्या पद्धतीत, अगदी कायद्याच्या मदतीने आपण हे सगळं केलं ! हे त्यांच्या वर्क रेकॉर्डवर येईल का ? आलं तर अधिकच छान होईल ! "
"आज जे झालं त्याची मिनिट्स ऑफ दि मिटींग्स सारखी एक कॉपी आपल्याला मिळेल...."
"कधी ?"
"मिळेल....चार पाच दिवसांत..."
"त्याचं काय ?"
"त्याचं काही नाही....सांगतोय की आजच्या निकालाची एक कॉपी मिळेल आपल्याला."
"त्यात काय असेल...? आज जे झालं ते आपल्यासाठी चांगलंच झालं ना ? म्हणजे आपण जिंकलोय ना ?" मला हेही विचारावंच लागतं....खात्री करून घेण्यासाठी...काहीही गृहीत धरण्याची आता माझी ताकदच उरलेली नसते.
मी वेताळच आहे...माझे प्रश्र्न नेहेमी तयारच असतात....
आणि विक्रमाची उत्तरे देखील तयार असावीत...नेहेमी सारखीच...

"अगं, हो...जिंकलोय आपण...बाकी वैयक्तिक नफा-नुकसानीचा हिशोब...योग्य वेळ येताच मांडून वसूल करूच आपण !!"
आर्य चाणक्य बोलले ! आणि मला हसू आलं !
....................................................................................................................................................................

आज आमच्या हातात कोर्टाचा रोजनामा आला...त्यातील मजकूर असा...श्री. अनिल राठोड व श्री. राकेश तिवारी हे म्हाडाचे अधिकारी कोर्टात हजर आहेत. त्यांनी कोर्टासमोर बिनशर्त माफी मागितली. यावर तक्रारदाराच्या वकिलांनी 'कंटेम्ट नोटीस ऑफ मोशन' आता पुढे चालू ठेवण्याचे नाही असे सांगितले, ते कोर्टाने मान्य केले आहे. तक्रारदाराच्या वकिलांच्या सांगण्यावरून व संमतीवरून, 'कंटेम्ट नोटीस ऑफ मोशन' निकाली काढण्यात येत आहे.

....................................................................................................................................................................

अॅडव्होकेट फलटणकरांनी मदत केली आणि म्हणूनच आम्हीं हा लढा जिंकू शकलो. हे सर्व शब्दांत उतरवून इथे टाकणे देखील त्यांच्या मदतीशिवाय शक्य नव्हते. शेवटी कायद्याच्या गोष्टी आहेत त्या मला नीटच उतरवायच्या होता. कुठेही चुकीची माहिती द्यावयाची नव्हती...त्यामुळे त्यांचे पुन्हा एकदा आभार...डोंगराएव्हढ्या कामात वेळ काढून माझे हे लिखाण तपासून दिल्याबद्दल...

....................................................................................................................................................................

म्हाडा आणि मी...भाग ९

2011-12-15T00:04:00.000+05:30

भाग १
भाग २
भाग ३
भाग ४
भाग ५
भाग ६
भाग ७
भाग ८

२० ऑक्टोबर.
एक तारीख दिवाळीआधी.

एक तारीख दिवाळीनंतर.

आम्हीं दर तारखेला न चुकता हजर.
म्हाडाचे अधिकारी ? गैरहजर. त्यांच्या वकील बाई ? हजर.
त्यांनी पुन्हां एकदा त्यांचे म्हणणे मांडले. "त्या अधिकाऱ्यांनी प्रत्यक्ष हजर रहाणे आवश्यक नाही...त्यांनी त्यांचे म्हणणे आधी दिलेल्या लेखी जबाबात मांडलेच आहे. कोर्टाचा कोणताही अवमान त्यांनी केला नसल्याने त्या अधिकाऱ्यांनी हजर असण्याचा आग्रह कोर्टाने धरू नये..." वगैरे वगैरे. मला गंमत वाटली. कोर्टात बोलावले गेले हे त्यांना अपमानकारक वाटले ह्याचा मला आनंद झाला. मी उगाच खोटं कशाला बोलू ? कायद्याच्या गोष्टी आम्हांला सांगू नका...असे म्हणणाऱ्या म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांना कोर्टाने बोलावले...व ते टाळण्याचा त्यांनी प्रयत्न करावा ह्यातच गंमत नाही काय ? म्हणजेच त्यांना कोर्टात येणे हे त्रासदायक वाटत आहे...कायदा आपल्याला लागू होत नाही असेच तर त्यांचे म्हणणे होते नव्हे काय ? हा सामान्य नागरिकाचा विजय नव्हे काय ? निदान मला तरी तसा तो वाटला.
वकिलीणबाईंच्या त्या विनंतीवर, आमचे वकील काही बोलण्यापूर्वीच न्यायाधीशांनी त्या अधिकाऱ्यांना हजर राहणे अत्यावश्यक आहे असे सांगितले. एक आठवड्यानंतरची तारीख देऊ केली...त्या सुमारास वकिलीणबाई रजेवर जाणार असल्याकारणाने १५ दिवसांनंतरची तारीख बाईंनी मागितली.

आम्ही शांत होतो. कोर्टाला सहकार्य देणे आमचे कर्तव्य. तारखेला आम्ही होकार दिला.

"हे अधिकारी आले का नाहीत ?" बाहेर पडल्यावर मी फलटणकरांना विचारते.
"हम्म्म्म..." फलटणकर मौन पाळतात.

परत १५ दिवसांनी आम्हीं कोर्टात.
आज ?
अधिकारी गैरहजर. आणि बाई ? त्या देखील गायब.
कोर्टाने बाईंच्या मदतनीसांना पाचारण केले. त्या देखील एक बाईच होत्या.

"मॅडम आजारी आहेत. आम्हांला कृपया पुढची तारीख द्या." मदतनीस बाई म्हणाल्या. आज कोर्टात नारायण नव्हते. मग फलटणकर पुढे सरसावले. साक्षीदाराच्या चौकटीत ते उभे राहिले. कोर्टाकडे बोलण्यासाठी परवानगी मागितली. कोर्टाने परवानगी दिली.
"वकीलबाई व म्हाडाचे हे अधिकारी सतत चालढकल करीत आहेत व हा देखील कोर्टाचा एक अवमानच आहे. तरी त्यांची ही मागणी कोर्टाने मान्य करू नये. व त्या वकीलबाई व ते अधिकारी कितीही नाही म्हणत असले तरी त्यांचे कायद्याचे उल्लंघन करणे व मा. कोर्टाच्या सूचनांचे पालन न करणे हा कोर्टाचा अवमान नव्हें काय ?"
कोर्टाने ४ दिवसांनी म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांस हजर करण्यास मदतनीस बाईंना सांगितले. ही शेवटची तारीख देत आहे. अन्यथा, 'म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांचे वागणे हा कोर्टाचा अवमान होता' असा ते निकाल देतील हे देखील त्यांनी सांगितले.
आम्हीं तिथून निघालो.

"म्हणजे आज काय झाले ?" बाहेर पडताच माझा प्रश्र्न तयार असतो.
"म्हणजे आज कोर्टाने म्हाडाला शेवटची ताकीद दिली."
"पण ते येत का नाहीयेत ? आणि त्या दिवशी देखील ते आले नाहीत तर ?"
"कारण सरळ आहे...कोर्टात येण्याचे टाळण्याचा ते प्रयत्न करीत आहेत !" फलटणकर म्हणतात.
"म्हणजे आपण त्यांना दाखवूनच दिले नव्हे काय....की भारतीय कायदा हा म्हाडापेक्षा वरचढ आहे...? कारण त्यांनी कितीही टाळायचा प्रयत्न केला तरीही कोर्टात हजर रहाणे त्यांना सक्तीचेच आहे ? आणि असं ते किती दिवस टाळू शकतील ? आणि जर कोर्टाचा त्यांनी अवमान केला आहे असा कोर्टाने निकाल दिला तर ?"
"ह्म्म्म...तर....बघू....बघू काय होतं ते...."

धीर धरणे मला देखील जमावयास हवे.

क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ८

2011-12-13T22:34:00.000+05:30

भाग १
भाग २
भाग ३
भाग ४
भाग ५
भाग ६
भाग ७

३ मे रोजी, म्हाडा, म्हाडाचे दोन अधिकारी व बिल्डर यांच्या विरोधात आम्हीं सिटी सिव्हील कोर्टात तक्रार अर्ज दाखल केले. मूळ दावा ज्या कोर्टात चालू होता त्याच कोर्टात...व सदर तक्रार अर्ज दाखल केल्याची 'नोटीस ऑफ मोशन' त्यांना देण्यात आली. हा तक्रार अर्ज मुख्यतः म्हाडा व त्याच्या दोन अधिकाऱ्यांविरुद्ध होता. 'Contempt of Court' म्हणजे 'कोर्टाचा अवमान'. जरी हे सर्व, बिल्डरचे हित लक्षात घेऊन म्हाडाच्या दोन अधिकाऱ्यांनी केले होते, तरीही बिल्डरला कोर्टाने जी सूचना दिलेली होती...'भाडेकरूच्या पसंतीची जागा देण्यात यावी', त्या सूचनांचे पालन बिल्डरने केले होते. त्यामुळे तांत्रिक दृष्ट्या बिल्डरने न्यायालयाच्या आदेशाबाहेर जाऊन कोणतेही कृत्य केले नव्हते. तरी देखील मूळ दाव्यातील सर्व संबंधितांना तक्रार अर्ज पाठवणे गरजेचे होते. ह्या सर्व प्रती रजिस्टर पोस्टाने पाठवल्या.

'नोटीस ऑफ मोशन' म्हणजे काय ?

माझ्या साध्या शब्दांत सांगावयाचे झाले तर 'नोटीस ऑफ मोशन' म्हणजे चालू असलेल्या दाव्यात कोर्टाने नेमून दिलेल्या कामाव्यतिरिक्त इतर तातडीचे मुद्दे वा बाबी कोर्टाच्या नजरेस आणून देण्याच्या प्रयत्नांची 'पूर्वसूचना'. आणि ज्यांच्या विरोधात आपली तक्रार आहे त्यांना ती सुचना पाठवणे गरजेचे. (ज्या आम्ही रजिस्टर पोस्टाने पाठवल्या.)

आम्हीं जो अर्ज केला त्यात नक्की काय होते ?
त्यात सर्व कथानक होते...
१) आम्हीं आमच्या सोयीची जागा बघितली.
२) तिच्याबद्दल म्हाडाला व बिल्डरला कळवले ( पुरावा: पत्र जे तिवारी घ्यावयास नाकारत होते व तरीही तिथे हार न मानता, शिताफीने फलटणकरांनी ते म्हाडा ऑफिसला पोचते केले होते व त्यावर म्हाडाचा शिक्का व सही घेतली होती. तसेच रजिस्टर एडिने देखील हे पत्र पाठवल्याकारणाने पोस्टाची पोच होतीच. )

३) हे पत्र मिळाले असता देखील, म्हाडाने पर्यायी जागेची व्यवस्था न करता, शनिवारी, आमचे सामान आत असताना आमचे घर सील केले ( पुरावा: फोटो, व म्हाडाने दरवाजावर लावलेली नोटीस. )
४) आम्हांला आमच्या घराचा व त्यातील चीजवस्तूंचा उपभोग घेण्यापासून वंचित केले व ३ दिवस रस्त्यावर रहाण्यास भाग पाडले ( पर्यायी जागेत हलविल्याशिवाय ताबा काढून घेण्यात येऊ नये...असे म्हाडाचे अधिनियम सांगतात. )

५) म्हाडाचे अधिकारी, श्री. राठोड, ह्यांनी कायद्यासंबंधी अवमानकारक उद्गार काढले व अरेरावी केली.

दरम्यान कोर्टाला उन्हाळी सुट्टी लागली.

जूनच्या पहिल्या आठवड्यात कोर्ट पुन्हा कामावर रुजू झाले.

जुलैमध्ये बिल्डरने त्यांचा जबाब दाखल केला. तो काय होता ? 'कोर्टाच्या निरीक्षणांनुसार ( observations ) भाडेकरूच्या पसंतीची पर्यायी जागा देऊन त्यामध्ये स्थलांतरण केलेले आहे. सबब आम्हीं कोणत्याही प्रकारे कोर्टाचा अवमान केलेला नाही. व भाडेकरूने देखील अर्जामध्ये आमचे विरोधी, तक्रार नोंदवलेली नाही.'
म्हाडाने जबाब देण्यासाठी वेळ मागून घेतला. सप्टेंबरच्या पहिल्या आठवड्याचे दरम्यान लेखी जबाब त्यांनी दाखल केला. तो काय होता ?
म्हाडाच्या वकिलीणबाईंचे म्हणणे असे होते...'तक्रारदाराच्या विनंतीनुसार ( म्हणजे आम्हीं ) व कोर्टाच्या सूचनेनुसार बिल्डरने तक्रारदाराच्या पसंतीची पर्यायी जागा दिली असल्याने वादाचा मूळ विषयच शिल्लक राहिला नाही. (हे त्या बाई कोर्टात वारंवार सांगत असल्याचे मी माझ्या कानांनी ऐकले ! ) तसेच कोर्टाने म्हाडाविरुद्ध कोणताही मनाई हुकूम वा आज्ञादेश दिला नसल्याने म्हाडा व त्याच्या अधिकाऱ्यांनी कोर्टाचा कोणत्याही प्रकारे अवमान केलेला नाही.' बाईंचे असे देखील म्हणणे होते की, 'आम्हीं भाडेकरूला घराबाहेर काढलेले नाही. घर बंदच होते व त्यात विशेष सामान देखील नव्हते. आम्हीं म्हाडाच्या नियमांना धरूनच कार्यवाही केलेली असून कलम ९५-अ ला आधीन राहून केलेली आहे. घराला जे सील लावले ते भाडेकरूला पूर्वसूचना देऊनच करण्यात आले."

वकिलीणबाईंनी त्यांचे म्हणणे मांडले. त्यानंतर आम्हीं आमचे म्हणणे मांडले. मी सामान्य नागरिकाच्या भाषेत व नारायण ह्यांनी वकिली भाषेत.
म्हणजे, मी माझे गाऱ्हाणे मांडले...म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांनी मला दिलेली अपमानकारक वागणूक कोर्टासमोर मांडली. तावातावाने. "६०/७० अनोळखी माणसांसमोर मला व भारतीय संविधानासंबंधी अपशब्द वापरले ! माझ्या वकिलांशी देखील मला बोलू दिले नाही !"...हे आणि असेच बरेच काही...पाच ते दहा मिनिटे !

आमचे वकील नारायण ठासून म्हणाले,"आमच्या अशिलाने म्हाडाला व बिल्डरला पर्यायी जागेची व्यवस्था स्वतःच केल्याचे लेखी पत्र म्हाडाने कारवाई करण्यापूर्वीच ३ दिवस प्रत्यक्ष दिले होते. व त्याची पोचही त्यांनी दिलेली आहे. पर्यायी जागेचा ताबा हा म्हाडाच्या कारवाई नंतर बिल्डरने दिला आहे. त्याच्या ताबा पावतीमध्ये तसे त्यांनी लिहिले असून त्याबद्दल त्यांनी कोणताही वाद वा विरोध केलेला नाही. म्हणजेच कारवाई करताना, म्हाडाच्या नियमांस व कोर्टाच्या सूचनांना अनुसरून म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांनी 'घर सील करणे' ही केलेली कारवाई म्हणजेच 'आमचे अशिलाचे पर्यायी जागेत स्थलांतर न करताच त्याला घरातून हुसकवून लावणे होय'. हा प्रकार हा अधिकारांचा गैरवापर असून, कायद्याच्या नियमांचे व कोर्टाच्या सूचनांचे उल्लंघन ठरते. व याच कारणांस्तव त्या अधिकाऱ्यांचे हे वागणे हा कोर्टाचा अवमान ठरतो. याची माननीय कोर्टाने नोंद घावी "

न्यायाधीश दोन्ही बाजूंचे म्हणणे एकाग्रचित्ताने ऐकून घेतात. काही नोंदी करितात. आणि पुढील तारीख देतात...

"संबंधित अधिकाऱ्यांनी पुढील तारखेस हजर राहावे." न्यायाधीश म्हणतात.
त्यावर वकिलीणबाई विचारतात,"त्याची आवश्यकता आहे काय ?"
"ह्या अधिकाऱ्यांचे यावर प्रत्यक्ष म्हणणे काय आहे ते जाणून घेणे गरजेचे आहे." न्यायाधीश म्हणाले.

मी कोर्टात जाते. थोडं फार जे समजतं ते समजून घेते. परंतु, म्हाडाच्या वकिलीणबाईंचे तावातावाने बोलणे माझ्या समजुतीच्या पलीकडचे ठरते. त्या पेशाबद्दल माझ्या मनात अनेक प्रश्र्न उभे रहातात. वाटते...सामान्य नागरिकाला, म्हाडाचे हे अधिकारी विनाकारण इतका मनस्ताप देत असताना देखील ह्या म्हाडाच्या वकिलीणबाई हे असे कसे काय बोलू शकतात ? हे असले प्रसंग त्यांच्या स्वत:च्या बाबतीत घडले तरी देखील त्यांचे मत हे असेच राहील काय ? मी ह्या खेळात अजूनही मुरलेली नाही, हेच हे असे माझे सरळ व बरेचसे बावळट विचार दर्शवून देतात...मी तरीही फलटणकरांसमोर हे बोलून दाखवते. त्यावर फलटणकर हसून म्हणतात..."त्या बाई हे असेच म्हणणार ना...त्या म्हाडाच्या वकील आहेत...त्यांना हे पटो वा न पटो...त्याचा इथे काडीचाही संबंध नाही. त्यावर मी म्हणते, "पण जर हे त्यांना मनातून पटलेच नसते तर त्या इतक्या तावातावाने कोर्टात बोलल्या नसत्या...नाही का ?"

असो...पुढील तारखेची वाट बघावी...कारण त्यादिवशी 'कायद्याच्या गोष्टी आम्हांला सांगू नका'...असे उद्दाम बोलणाऱ्या तिवारी व राठोड ह्यांना मा. न्यायाधीशांनी कोर्टात येण्याचे फर्मावले आहे...

"आता काय होईल ?" मी फलटणकरांना विचारते.
"बघू..." ते उत्तरतात.

क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ७

2011-12-11T09:48:00.000+05:30

भाग १
भाग २
भाग ३
भाग ४
भाग ५
भाग ६

जवळजवळ ४५ मिनिटे. फलटणकर आले त्यावेळी मी तिथेच त्याच दगडावर शांतपणे बसून होते.
"चल, वर जाऊया. बघू काय नोटीस लावली आहे."
आम्हीं वर गेलो. आमचा दरवाजा कागदांनी भरून गेलेला होता. किती हे दु:ख ? माझ्या बाबांसाठी, त्यांच्या घराचे काय हे चित्र ? लाल सील आणि पांढरे A४ आकाराचे वेगवेगळे कागद. कुठे माझे बाबा आणि कुठे ही क्षुद्र विचारांची माणसे...त्यांना कायद्याचे महत्त्व आज आता मी नाही दाखवून देणार तर कोण दाखवणार ? बाबांच्याच पद्धतीला अनुसरूनच मी हा लढा देणार. डोळ्यांनी बघितलेली काही दृश्ये...त्यांच्या बारकाव्यांसहित आपल्या पार डोक्यात घुसून रहातात. आणि मग ही दृश्ये, ह्या इमेजेस, आपल्यातील धग कायम जिवंत ठेवतात. जसे आगीत तेल. तीच दृश्ये आपल्याला अन्यायाविरुद्ध लढण्याची शक्ती देणारी ठरतात...मी नाही विसरत तो दरवाजा.

३० एप्रिलला म्हाडाने आमच्या दरवाजावर लावलेली नोटीस:
'आज, दि. ३० एप्रिल रोजी, म्हाडा कलम ९५-अ अंतर्गत, पोलीस बंदोबस्तात निष्कासन (eviction) आयोजिले असता, आपली खोली कुलूपबंद होती. निष्कासनाबाबत यापूर्वी संबंधित रहिवाश्यास लेखी सूचना दिली होती. ही खोली आज पोलिसांसमक्ष सीलबंद करण्यात येत आहे. यानंतरची कारवाई २ मे रोजी स.११ वा करण्यात येईल तरी त्यावेळी हजर राहावे. अन्यथा त्यामधील सामान पोलिसांसमक्ष जप्त करून निष्कासनाची (eviction) कारवाई पूर्ण करण्यात येईल याची नोंद घ्यावी.'
३० एप्रिल शनिवार. १ मे रविवार. 'मुद्दाम शनिवार बघायचा, म्हणजे दोन दिवस आपल्याला मिळतील...ह्या दोन दिवसांत, कोर्टात जावयास, म्हाडा विरुद्ध स्टे ऑर्डर मिळवण्यास नागरिकाला वेळ मिळू नये' हा म्हाडाचा कावा न कळण्याइतकी मी आता दुधखुळी राहिलेली नाही.

तिथून आम्हीं म्हाडाच्या ऑफिसमध्ये दाखल झालो. फक्त फलटणकर आत गेले. मी गाडीत बसून राहिले. राठोड ह्यांच्या बरोबर झालेली तप्त वादावादी ही अशी...
"आम्हीं आमच्या सोयीची जागा बघितली आहे हे कळवणारे लेखी पत्र आम्हीं तुम्हांला दिले होते...जागा १ तारखेपासून मिळणार आहे हे तुम्हांला सांगितले होते....मग हे असले उद्योग करण्याची तुम्हांला काय गरज पडली ?"
"तुम्हीं कुठे जागा बघितलीत ते आम्हांला कुठे कळवलंत ?"

"त्याच्याशी तुमचा संबंधच काय आहे ? आम्हीं आमच्या सोयीची झोपडी बघू...तुम्हांला काय त्याचं ? तुम्हीं, पर्यायी जागा न देता घरातून बाहेर काढून त्या घराचा उपभोग घेण्यापासून प्रतिबंध करीत आहात हे कायद्यात बसत नाही. आणि तुमचे म्हाडाचे अधिनियम वाचा एकदा नीट...हे वागणे बेताल आहे....कोर्टाने २५ तारखेला दिलेल्या आदेशामधील सुचनांची पायमल्ली करणारे हे वागणे आहे. अधिकारांचा गैरवापर आहे....म्हाडाच्या अधिनियमांस धरून नाही"
"तुम्हीं बिल्डरला कळवलंत का ?"
"कळवलं का ? रजिस्टर एडिने पत्र पाठवलंय...कालच. सकाळी भाडेकरार तयार करून मी त्यांना मेल केलाय. आम्ही स्वतः आमची पर्यायी जागा शोधून, त्याची माहिती तुम्हांला लेखी दिली असता, बिल्डरला त्या जागेचे भाडेकरार करण्यास न सांगता, उलट त्याचेशीच हातमिळवणी करून आम्हांला घराबाहेर काढता हे काही बरोबर नाही. तरी त्याला बोलावून घ्या व आम्ही शोधलेल्या जागेचा करार करून त्या जागेचा ताबा आम्हांस देण्यास सांगा तरच आम्हीं आमचे घर रिकामे करू...नाहीतर तुम्हीं तुमचे काम करा....व आम्हीं कोर्टाच्या निदर्शनास ही गैरवर्तणूक आणून देऊ. तुम्हांला आमचं सामान जप्तच करायचंय ना....मग घरातल्या प्रत्येक वस्तूची यादी करावी लागेल...एकेक सुई आणि एकेक बटण....!"
"थांबा, मी बोलावतो त्यांच्या माणसाला." राठोड.
दहा मिनिटांत बिल्डरचे अधिकारी, म्हाडा ऑफिसमध्ये हजर.
"तुम्हीं कधी पाठवलात आम्हांला भाडेकरार ?"
"सकाळीच मेल केलेलं आहे...तुम्हीं मेल उघडून बघितलं नाहीत त्याला मी काय करणार ?"
"पण त्यात तुम्हीं कोणाची जागा घेत आहात, त्या जागेचा पत्ता काय हे लिहिलेलंच नाहीत !"
"ते कशाला लिहू मी ? त्याच्याशी तुमचा संबंधच काय ? तुमचा संबंध भाड्याशी आहे ना....मग तेव्ह्ढं बघा ना फक्त....मी तुम्हांला त्या मालकाचं नाव आणि पत्ता देणार....आणि मग आम्हांला त्रास देण्यासाठी, तुम्हीं जाऊन त्यांच्याबरोबर झालेला आमचा करार मोडणार....हवंय कशाला हे....तुम्हीं ते भाडं बघा फक्त...नसत्या गोष्टींत दखल देऊ नका....!"
मग फलटणकरांनी तोंडी त्यांना भाडे, डिपॉझीट , इतर अटी व शर्ती सांगितल्या. त्या बिल्डरने मान्य केल्या. त्यानंतरच फलटणकर तिथून बाहेर आले.

"अनघा, आपण त्यांना ह्या जागेच्या मालकाचे नाव दिले नाही, त्यांचा पत्ता दिला नाही म्हणून हा उद्योग केलेला आहे त्यांनी. आपण त्यांचे नाव ह्यांना दिले असते म्हणजे त्यांच्याशी झालेला आपला करार ह्यांनी मोडला असता....आणि मग आपल्याला रस्त्यावर आणायला हे मोकळे.....आणि बिल्डरने ती जी जागा बघून ठेवली आहे तिथे जबरदस्तीने त्यांनी आपल्याला घुसडले असते....हा त्यांचा डाव आहे...आज हे झालंय...ह्याची आपण गंभीर दखल घ्यायचीय...घ्यायचीय ना ?"
"घ्यायचीय ? विचारता कसलं मला...? तुम्हीं सांगा मला पुढे काय करायचं आणि कुठे जायचं....आपण सोडतो काय ह्या अशा माणसांना....? त्यांना काय वाटलं बायकाच आहेत म्हणून काय हे वाट्टेल ते करतील काय ? हे पार शेवटपर्यंत न्यायचं आपण...आत्ता घ्यायचंय का मिडीयाला बरोबर ? सांगा तुम्हीं मला !"
मला माहित असतं...माझं डोकं गरम आहे...
"नाही !...आत्ता नाही मिडीयाला घ्यायचं ह्यात...कायदा आहे...आणि तो आपल्याबरोबर आहे...त्याच्याच मदतीने करणार आहोत आपण हे सगळं...सांगतो...हे आपण काय आणि कसं करायचं..."
आम्हीं तिथून निघालो. संध्याकाळी बिल्डरचा एक माणूस माझ्या घरी आला. मी त्याच्याकडे आम्हीं बघितलेल्या जागेच्या मालकाचे नाव व पत्ता दिला. शनिवार रविवार ह्या दोन दिवसांत आम्हीं शोधलेली जागा, पर्यायी जागा म्हणून देण्याचा, पुढील ३ वर्षांसाठी, करार कागद तयार झाला.

२ मे.
सोमवार.
ओल्ड कस्टम हाऊस, फोर्ट.
मी, फलटणकर, त्या घराचे मालक, बिल्डरचे अधिकारी असे सर्व तिथे जमा झालो होतो. इथे भाडेकरार रजिस्टर केला गेला.
बिल्डरने पुढील ३ वर्षांचे आगावू भाडे चेक्स घरमालकाच्या स्वाधीन केले. माझ्या हातात किल्ली आली.
"अनघा, बिल्डरचे अधिकारी घराची किल्ली मागतायत....दे त्यांना. बघून येऊ दे त्यांना जागा."
थोड्या वेळाने फलटणकरांना फोन आला..."जागा चांगली आहे...."
फलटणकर हसले...
जबरदस्तीने त्यांना हव्या त्या जागेत आम्हांला ढकलून देण्याचा म्हाडा व बिल्डरचा एक डाव धुळीस मिळाला होता.

३ मे.
मंगळवार.
म्हाडाचे अधिकारी बाराच्या सुमारास आले. सील उघडले. आम्हीं आमच्या सोयीच्या जागी...म्हणजे आईच्या घरापासून पाच दहा मिनिटांच्या अंतरावर असलेल्या घरी, आईचे सामान हलवणे सुरू केले. कामाला वेळ लागणार होता. तेव्हढ्या वेळात मी व फलटणकरांनी कोर्ट गाठले. म्हाडाविरुद्ध व त्यांचे दोन अधिकारी, श्री. तिवारी व श्री. राठोड, ह्यांचेविरुद्ध 'कोर्टाचा अवमान' वैयक्तिक रित्या केल्याचा तक्रार अर्ज दाखल केला.

दिवस मावळला त्यावेळी एक लढाई संपली होती. आईचे सामान तिच्या नव्या जागी हलवले गेले होते. आईला तिच्या योग्य व सोयीची जागा मिळाली होती.
भारतीय कायद्याने, एका जेष्ठ नागरिकाला स्वाभिमान जपण्यास हातभार लावला होता. 'उतारवयात रहाता येण्यासारखे, घर नाही.' असे स्वाभिमानाला ठेच पोचेल असे काही आईच्या आयुष्यात घडले नाही.

मावळत्या सूर्याला साक्षीला धरून, दुसऱ्या लढाईसाठी आम्हीं रणशिंग फुंकले होते.
क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ६

2011-12-09T14:11:00.004+05:30

२७ एप्रिल ११

बुधवार.
२५ तारखेला कोर्टाने सामान्य नागरिकाचे ऐकले व तसा निर्णय दिला. म्हणून काय सुटकेचा एक श्वास घेता आला ?

"अनघा, आपण आज म्हाडाच्या ऑफिसला जाऊ."
"हो ? का ते ?" मी फलटणकरांना विचारले. मी ऑफिसमध्ये काम करीत होते.
"दुपारी मी येतो. आपण जाऊ तिथे." शब्दांपेक्षा कृती महत्त्वाची होती बहुधा.
दुपारी फलटणकर एक पत्र घेऊन आले. तयार पत्र. म्हाडाने व बिल्डरने कोर्टाच्या मतांचे व आदेशाचे बाहेर जाऊन कोणतीही वेडीवाकडी कारवाई आमच्या विरुद्ध करू नये म्हणून कोर्टाच्या आदेशाची प्रत व आम्ही पर्यायी जागेची निश्चिती केलेली असून ती जागा १ मे २०११ पासून आमच्या ताब्यात मिळू शकते ह्या मजकुराचे पत्र.
"पण, त्या म्हाडाच्या वकिलीणबाई होत्या ना तिथेच ! एव्हढा आरडाओरडा करीत ? मग आता कशाला आपण पुन्हां जाऊन तेच ते सांगायचं त्यांना ?"
"सही कर आणि निघ."
मी सही केली. आम्हीं निघालो म्हाडाच्या ऑफिसला.

तिवारींच्या खोलीत. तिवारींसमोर.
फलटणकरांनी त्यांच्या समोर आम्हीं आणलेले पत्र धरले. तिवारींनी एक ओझरती नजर टाकली त्यावर.
"इसकी कोई जरुरत नाही. ये क्यों दे रहे हैं आप हमको."
"कोर्ट कि ऑर्डर निकली हैं. और हमने एक घर देखा हैं. पैसा देकर निश्चित भी करके रखा हैं. हमको वो एक तारीख से मिल रहा हैं....तो ये सब हमे आपको बताना चाहिये न...इसलिये ये लेटर..." फलटणकर.
"हा तो मालूम हैं ये सब हमको...लेटर देने कि क्या जरुरत....ये लेटर बिल्डर को जाके दे दिजीये...."
"वो भी कर रहे हैं हम...." फलटणकर.
"हा...तो वो किजीये....हमें जरुरत नही हैं इस लेटर कि...."
तिवारी पत्र घ्यायला तयार होईनात. फलटणकर शांत होते. आम्हीं तिथून बाहेर पडलो.
"अनघा, हे पत्र म्हाडाकडे पोचलंच पाहिजे."
"पण ते घेत नाहीयेत ना....आणि ते पोचायलाच पाहिजे असं का वाटतंय तुम्हांला ?"
"काहीतरी गडबड आहे....दगाफटका होईल असं वाटतंय मला...."
"म्हणजे ?" माझे हातपाय थरथरू लागतात....श्वास घ्यायला त्रास होऊ लागतो....
"थांब...तू जा ऑफिसला...मी बघतो काय करायचं ते..."
अर्ध्या तासात फलटणकरांचा मला फोन येतो. "म्हाडाला ते पत्र पोचल्याची पोच मिळाली."
"मिळाली ? कशी ? घेतलं त्यांनी आपलं पत्र ?"

"त्या पत्रावर म्हाडाचा शिक्का व तिथल्या अधिकाऱ्यांची सही हवी होती...आणि ते मिळालंय आपल्याला." फलटणकर इतकंच सांगतात.

२८ एप्रिल.
गुरुवार.
तेच पत्र म्हाडा व बिल्डरला रजिस्टर एडीने पाठवून दिले.

२९ एप्रिल.
शुक्रवार.
शांतता.
...वादळापुर्वीची ?

३० एप्रिल
शनिवार.
"तू जी जागा निश्चित केली आहेस त्या जागेचा पत्ता व त्या घरमालकाचे नाव मला एसेमेस कर." फलटणकरांचा सकाळीच फोन आला.
"काय झालं ?"
"झालं काही नाही...पाठव एसेमेस"
थोड्याच वेळात फलटणकरांनी त्या जागेचा भाडेकरार तयार केला व बिल्डरला इंटरनेटद्वारा पाठवून दिला.

शनिवारी माझ्या डोक्यावर भरमसाठ कामे असतात. वाणी, बॅंका, हे बिल ते बिल...वगैरे वगैरे. ती कामे करीत मी फिरत होते.
"आई, म्हाडाची माणसं आलीयत. त्यांनी तुला जागेवर बोलावलंय. " घरून लेकीचा फोन आला.
मी फलटणकरांना फोन लावला. त्यांच्या कानावर हे घातलं.
फलटणकरांनी तिवारींच्या हाताखालचे अधिकारी, श्री.राठोड ह्यांना फोन लावला. त्यांच्यात घडलेला संवाद हा असा....
"काय झालं...जागेवर का आलायत तुम्ही ?"
"व्हिझीट द्यायला आलोय. मॅडमना बोलावून घेतलंय इथे."
"तुम्हीं कुठलीही पूर्वसूचना न देता आलेला आहात. मी मुंबईबाहेर आहे...मॅडम देखील बाहेर आहेत...हे असं अचानक येण्यामागचा हेतू काय ?"
"काही नाही हो....व्हिझीट द्यायला आलोय फक्त."
फलटणकर मला फोन करतात.
"अनघा, ते व्हीझीटला आलेत."
"मग मी जाऊ का तिथे ? माझी कामं आटपत आलीयत..."
"बघ...जमलं तर जा..."

का कोण जाणे, माझी गाडी आईच्या गल्लीत वळते. गल्लीच्या पार दुसऱ्या टोकाला आईचं घर आहे. पण, गल्लीत शिरता शिरताच मला काहीतरी गडबड असल्याची जाणीव होऊ लागते....स्टीयरिंग व्हीलवरचा माझा हात थरथरू लागतो. जन्माला आल्यापासुनची ही माझी गल्ली...काही तरी विपरीत घडणार असण्याची धोक्याची घंटा ती माझ्यासाठी वाजवू लागते...
पोलिसांच्या गाड्या, म्हाडाचे टेम्पो....पोलीस....महिला पोलीस....गर्दी....आमची गल्ली भरून गेलेली.
मी माझी गाडी बाजूला लावली. उतरले आणि पुढे गेले.
अनोळखी....असंख्य अनोळखी माणसे...चारपाच गाड्या...अनोळखी चेहेरे...भीतीदायक चेहेरे...बाबा ज्या दिवशी गेले त्या दिवशी आमची गल्ली भरून गेली होती....सगळ्या आप्तांनी...गर्दी तशीच होती...मात्र असंख्य अनोळखी चेहेऱ्यांनी भरलेली. बेदरकार चेहरे.
मी इमारतीच्या आवारात शिरते. सगळ्यांच्या नजरा माझ्याकडे वळतात. इमारतीच्या दरवाजातून तिवारी बाहेर पडतात. मागे राठोड. चार पाच पोलीस इन्स्पेक्टर, साध्या गणवेशातील पोलीस. खाकी साडीतील महिला पोलीस. बिल्डरचे अधिकारी...त्यातील एखाददुसरा चेहेरा ओळखीचा.
"काय झालं ?" मी राठोडना विचारते. तिवारी माझ्या उजव्या बाजूने पुढे निघून जातात.
"सीलबंद केलंय आम्हीं तुमचं घर..."
"सीलबंद केलंय ? म्हणजे ?"
"आम्हीं आलो तेव्हा घर बंद असल्याकारणाने, आमची नोटीस तुमच्या दाराला चिकटवलेय आणि घर सीलबंद करून टाकलेलं आहे."
"पण असं का केलंत तुम्हीं ? कोर्टाची ऑर्डर माहितेय ना तुम्हांला ? आणि घर बंद होतं म्हणजे ? आमचं पाणी, वीज तोडलेलं असताना...आणि अर्धी बिल्डींग पाडलेली असताना... रहाणार कशी आहे माझी आई इथे ? " मी फलटणकरांना फोन लावता लावता राठोडांना विचारते.
"ओ ! त्या कोर्टाच्या गोष्टी नका सांगू हो आम्हांला ! आणि तो फोन ठेवा बाजूला ! आमच्याशी बोलताना फोनवर बोलायचं काम नाही !"
"म्हणजे ? तुम्हांला कायद्याच्या बाबी सांगायच्या नाहीत ? मग कसल्या गोष्टी सांगू तुम्हांला ? आणि काय म्हणून मी आमच्या वकिलांना फोन लावायचा नाही...?"
"आमच्याशी बोलताना वकिलाला फोन लावायचा नाही ! बस्स !" उद्धट स्वरात राठोड.
सगळी गर्दी आता आमच्या आसपास एकवटलेली असते. माझ्या बाजूला पोलीस इन्स्पेक्टर. "साहेब, हे काय आहे ?" मी त्यांना विचारते.
"आम्हांला काहीही माहित नाही मॅडम. आम्हांला ऑर्डर दिली, आम्हीं आलो."
तिवारी दृष्टीआड.
"सोमवारी आम्हीं इथे येऊ. सील उघडू. सामान बाहेर काढू...आणि जी बिल्डरने जागा बघितली आहे तिथे तुमचं सामान नेऊन टाकू !" राठोड.
"हे असं कसं करू शकता तुम्हीं ? कोर्टाची ऑर्डरच आहे मुळी की योग्य कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय आमच्या घराचा ताबा तुम्हीं नाही घेऊ शकत...!"
"बाई, आम्हीं काय करू शकतो ते कळेलच तुम्हांला आता..."
राठोड नाहीसे. गर्दी विरळ.
मी तिथेच एका दगडावर बसते. फलटणकरांना फोन लावते.
"मी ठाण्याहून निघालोय अनघा. येतोय तिथे. तू थांब तिथेच."

मी खालीच दगडावर बसून रहाते. डोकं गरम झालेलं आहे. श्वास घेणं अवघड...
...माझा तमाशा...म्हाडाने आज माझा तमाशा केला...माझ्याच गल्लीत...माझ्याच घराखाली...हे घर विश्वास पाटलांचं आहे...म्हाडाच्या लक्षात आलेलं नाही पण हे घर विश्वास पाटलांचं आहे....विश्वास पाटलांच्या घराला म्हाडाने सील लावलं....ह्या असल्या धमकावणीला पाटील भीक घालत नाहीत...मी विश्वास पाटलांची मुलगी आहे...मी ही अशी हार मानत नाही...म्हाडा...तुम्हीं...हे करायला नको होतं...
क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ५

2011-12-08T19:02:00.004+05:30

भाग १

भाग २

भाग ३

भाग ४

२१ एप्रिल

ऑफिसचे कामकाज आटोपून घरी आले तेंव्हा आजही म्हाडाची नोटीस माझी वाट बघत होती. म्हाडाच्या नियम क्रमांक ९५ अ अंतर्गत सात दिवसांची नोटीस दिली होती. ७ दिवसांत घर रिकामे करा अन्यथा जबरदस्तीने घर रिकामे करून दुसऱ्या जागेत हलवले जाईल अशी ही तंबी.
"९५ अ ?"
"९५ अ ह्या नियमाखाली 'ज्या इमारतीमधील ७०% भाडेकरूंनी विकासासाठी संमती दिलेली आहे व म्हाडाने 'ना हरकत पत्र' दिले आहे, अशा इमारतीमधील ताबा न सोडणाऱ्या ताबेदारांना, पूर्व सुचना देऊन, सामानासहित, पर्यायी जागेत स्थलांतरित करण्याचे अधिकार म्हाडाकडे आहेत." मी विचारलेल्या प्रश्र्नाला फलटणकर उत्तर देतात.

बिल्डरचा ब्रोकर हा शेवटी बिल्डरचा ब्रोकर. तो बिल्डर जे सांगेल तेच ऐकणार. त्यामुळे मी आधीच आमच्या परिसरात काम करणारे व माझ्या ओळखीतील दोन ब्रोकर्सना सांगून ठेवले होते. त्यातील एकाने दाखवलेली जागा सोयीची होती, शेजार चांगला होता, फक्त ती जागा जुलै महिन्यात रिकामी होणार होती.
"अनघा, तुझ्या त्या ब्रोकर्सना सांग...तातडीने आईच्या योग्य जागा शोधायला." फलटणकर मला फोनवर म्हणाले.
"अहो, पण मी शोधतेच आहे ! रोज उठून इथे फिरतेय मी आमच्या गल्ल्यांत ! काय करू आता आणखी ?"
"घाई कर अनघा....बस इतकंच !"
"बरं." बिल्डर्सच्या ब्रोकरबरोबर पार तासाच्या अंतरावर व आमच्या ब्रोकर्सबरोबर आसपासच्या गल्ल्यांत मी फिरत होते. कुठे चौथ्या मजल्यावर घर...लिफ्ट नाही...तर कुठे दूर कोसावर. शेवटी एक शोध लागला. आईच्या घरापासून दहा मिनिटांवर, चवथा मजला, लिफ्ट व मदतशील वॉचमन. ऐशी वर्षाची आई. संधिवात.
"एक चांगली जागा मिळतेय. पण मग ते गृहस्थ लगेच पैसे मागतायत. काय करू ? " मी फलटणकरांना फोन लावला.
"आगावू भाडे दे आणि जागा निश्चित कर." फलटणकर म्हणाले. मी रोख दहा हजार त्या घरमालकाला दिले.

२५ एप्रिल.
मी. अॅडव्होकेट फलटणकर. आणि वकील नारायण. कोर्टात हजर होतो. कोर्टास आम्ही म्हाडाच्या सदर नोटीसची आणि १८ एप्रिलच्या म्हाडाच्या निर्णयाची माहिती देत होतो. म्हाडातर्फे त्यांच्या जेष्ठ वकिलबाई व बिल्डरचे वकील दस्तुरखुद्द वर्मा हजर होते.
बाई बोलू लागल्या. उजळ रंगाच्या वकिलबाई.
"जज्जसाहेब, इतर सर्व भाडेकरू जागा सोडून कधीच गेले आहेत. बिल्डरने त्यांना जागा दिल्या आहेत. बिल्डर त्या त्या घरांचे भाडे भरतोय. ह्या एका भाडेकरूमुळे सर्व काम थोपले आहे. आम्हांला बिल्डरने विनंती केली म्हणून आम्ही इतर भाडेकरूंच्या हितासाठी म्हणून प्रयत्न करीत आहोत......"
"आम्ही कधीही म्हटले नाही की आम्हांला तेथून हलायचेच नाही. आमचे फक्त इतकेच म्हणणे आहे की इथे ऐशी वर्षाच्या जेष्ठ नागरिकाचा प्रश्र्न आहे. त्यामुळे त्यांच्या सोयीची योग्य जागा देण्यात यावी...." आमचे वकील नारायण.
वादविवाद सुरु झाला होता. म्हाडाच्या बाई म्हाडाची बाजू आवेशाने मांडीत होत्या. वकील वर्मा, पुढे सरसावले होते. दालनाच्या उजव्या हाताला मोठ्या खिडक्या. त्यातून येणारा प्रकाश. जुन्या पिवळ्या भिंती. वर उंचावर छत. काही लाकडी बाकडी. काही खुर्च्या. समोर जज्जसाहेबांच्या डाव्या हाताला बसलेल्या टायपिस्ट बाई. सतत टायपिंगचा कानी पडणारा आवाज. खर्रकन त्यांनी मशीनची पाटी सरकावी व त्याचा आवाज न्यायदालनात घुमून जावा. कोर्ट भरून गेलेलं आहे. काळ्या कपड्यांतील वकील...व माझ्यासारखे अनेक सामान्य नागरिक. मी आता अजून नाही एका जागी बसू शकत. मी पुढे येते. पुढे. अजून पुढे. माझ्या डाव्या हाताला साक्षीदाराला उभे रहाण्यासाठी लाकडी चौकट. मी त्याच्याच अलीकडे आता जाऊन उभी रहाते.
"आम्ही ह्यांना चिक्कार जागा दाखवल्या. हे मुद्दाम आमची अडवणूक करण्यासाठी हे करत आहेत. फक्त त्रास देण्यासाठी हे सर्व चालले आहे." वर्मा.
"आमच्या सोयीची जागा आम्ही शोधली आहे. तिथे आम्ही बयाणा देऊन ती जागा निश्चित देखील केलेली आहे. फक्त ती जागा आम्हांला एका आठवड्याने म्हणजे एक मे पासून मिळू शकत आहे." नारायण.
"आम्हीं पूर्वीच ह्यांच्यासाठी जागा बुक केली आहे...आणि डिसेंबरपासून वर्षभराचे भाडे देखील भरले आहे...आता आम्हीं का दुसऱ्या जागेचे पैसे भरायचे ? व का आम्ही आमचे नुकसान करून घ्यायचे ? अजिबात करणार नाही आम्ही असे..." वर्मांचा आवाज चढत होता.
"साहेब, आम्हांला या जागेविषयी फेब्रुवारीमध्ये सांगितले...मग ते डिसेंबरपासून कशासाठी व कोणासाठी त्या जागेचे पैसे भरतायत ? ती जागा बिल्डरने दुसऱ्या कोणासाठी तरी भाड्याने घेतली असावी व आता तो माणूस तयार नाही म्हणून आम्हांला तिथे शिफ्ट होण्याची जबरदस्ती करत आहेत." शांत स्वरात नारायण.
मला आता हे सर्व सहन होण्याच्या पलीकडे गेलेले आहे. माझ्या आईचा तिथे होत असलेला उल्लेख...वर्मांचा चढा आवाज...सगळंच...मी पुन्हापुन्हा फलटणकरांकडे नजर टाकते. ते एकाग्र चित्ताने सर्व ऐकत आहेत. आमची नजरानजर होते...ते फक्त मला मान डोलावतात...
मी जज्जसाहेबांकडे नजर लावते...थोडं वाकून त्यांना विनंती करते...मला बोलू देण्याची विनंती...जज्जसाहेब मान डोलावून परवानगी देतात. मी एक निमुळती पायरी चढून चौकटीत शिरते. हातात बाबांचा फोटो दडवून ठेवलेला आहे. बाबा माझ्याबरोबर आहेत.
"साहेब, ज्या बाईबद्दल ही सर्व बोलणी चालली आहेत ती माझी आई आहे. ऐशी वर्षाची आहे ती. तिला संधिवात आहे. ती ठीकपणे नीट नाही चालू शकत. जिने नाही चढू शकणार. गेली पन्नास वर्षे ती ज्या परिसरात राहिली आहे तिथे त्याच परिसरात तिला जागा दिली जावी इतकीच फक्त आम्हीं मागणी करत आहोत. " मी स्पष्ट स्वरात माझे म्हणणे मांडण्याचा प्रयत्न करते.
"म्हणजे कुठे द्यावी आम्ही जागा ? नरीमन पॉइंट ? की ब्रिज कॅन्डी ? ह्यांच्या मागण्याच अफाट आहेत !" संतापलेले वर्मा आता तीव्र स्वरात.
"चालता येत नाही म्हणजे काय ? आता जी जागा बिल्डरने बघितली आहे तिला लिफ्ट आहे....मग काय प्रॉब्लेम काय आहे ह्यांना ? फक्त त्रास देण्यासाठी चालू आहेत हे ह्यांचे प्रकार !" तावातावाने वकीलबाई.
"माझ्या आईचा हात संधिवातामुळे थोडा वाकडा झाला आहे. तिला एकटीला नाही तो दरवाजा उघडता येणार...जिन्याच्या पायऱ्या तुटलेल्या आहेत..." माझा संताप संताप होतो...आजारपण चव्हाट्यावर...एखाद्या दु:खद गोष्टीचं भांडवल केल्यागत...ही बाई मला हे भाग पाडतेय....माझे डोळे आता पाण्याने भरू लागतात....मला नाही कळत...मला ह्या वकिलबाईंचा संताप आलाय की माझी अगतिकता सहन होत नाहीये...
नारायण, जज्जसाहेबांकडे फक्त नजर टाकतात.
जज्जसाहेब निर्णय ऐकवू लागतात.
मला काहीही ऐकू येत नसते. मी फलटणकरांकडे नजर टाकते. ते फक्त मला खुणेने सांगतात...तिथून बाहेर ये. मी बाहेर येते. ते फक्त मला सांगतात...शांत हो...मी बाकावर ठेवलेली माझी बॅग उचलते व दालनाबाहेर पडू लागते....वाकून जज्जसाहेबांना मानवंदना देण्याची न विसरता.
बाहेर बाकावर जाऊन बसते. अजून डोळ्यातून पाणी येतच आहे...अजून मला कळत नाही...हे पाणी का येतंय...अजून मला कळलेलं नाही...जज्जसाहेब नक्की काय बोलले आहेत....त्यांनी काय निकाल दिला आहे...ते जे बोलले त्याचा अर्थ काय आहे...
अचानक माझ्या बाजूला कोणी एक मध्यमवयीन माणूस उभा रहातो...."आता कशाला रडताय...तुम्हीं जिंकला आहात...जज्जसाहेबांनी तुमचं ऐकलंय..."
"हो का ?' मी त्यांना विचारते.

दहा मिनिटे अशीच जातात. फलटणकर व नारायण बाहेर येतात. मी बाबांचा फोटो माझ्या पर्समध्ये पुन्हां ठेवून देते. नारायण माझ्याकडे बघून फक्त एक स्मित हास्य करतात.
आम्हीं तिथून निघतो...
खाली रस्त्याला लागल्यावर मी फलटणकरांना विचारते..."काय झालं नक्की ? काय म्हणाले जज्जसाहेब ?"
"काही नाही...न्यायाधीशांना आपलं म्हणणं पटलेलं आहे. त्यांनी बिल्डरला सुचना दिल्या आहेत...की ह्या वृद्ध बाईंच्या सोयीची जागा त्यांना देण्यात यावी."
"पण म्हणजे ते काय म्हणाले ?"
"भाडेकरूचे कुटुंबात एक वृद्ध स्त्री असल्याने व ही गोष्ट म्हाडा व बिल्डर यांस मान्य असल्याने, बिल्डरने भाडेकरूच्या सोयीची जागा, केवळ बिल्डरने आगाऊ पैसे भरले आहेत, या मुद्द्यावर नाकारणे हे अयोग्य आहे. बांधकामाची परवानगी मिळूनदेखील ४ वर्षे कोणतीही हालचाल न करणाऱ्या बिल्डरने, ही बाब केवळ 'प्रेस्टीज इश्यू' करता कामा नये. कोर्टाच्या मतांचे व सूचनांचे बिल्डरने पालन करावे व योग्य कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय घराचा ताबा काढून घेऊ नये "
"म्हणजे हे आपल्या बाजूने झालं न ? मग आता आपण तर जागा बघितलीय ना ? तिथे राहू शकेल ना आई आता ?"
"हो...बघू आता पुढे काय होतं ते..."
...मी गप्प बसते.

माझा आजचा दिवस अजूनही संपलेला नसतो....ऑफिसमध्ये काम अर्ध्यावर टाकून मी हळूच बाहेर निसटलेले असते...पुन्हां जाऊन अर्धवट ठेवलेले काम पुरे करणे गरजेचे असते.
नोकरी सांभाळणे महत्त्वाचे.

क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ४

2011-12-08T00:33:00.006+05:30

भाग १

भाग २

भाग ३

जानेवारी महिना बिल्डरने आमच्या मार्गात अडथळे उभे करण्यात घालवला. व आम्ही अडथळ्यांचे पुरावे गोळा करत गेलो.
वाममार्गे जायचे तू ठरवलेस. आमचे पाणी बंद. वीज बंद. दारात दगड. काचा फुटक्या. स्वत:च्या वकिलातर्फे मला धमकावणीवजा निरोप.
ह्याने हरणारी मी नाही. उलट तू सामान्य नागरिकाची शक्ती ओळखत नाहीस...आणि त्याची सबळ जाणीव, तुला कायदेशीररित्या करून देणे हे सुजाण नागरिक म्हणून मी माझे कर्तव्य समजते.

१ फेब्रुवारी.
वकील नारायण व अॅडव्होकेट फलटणकर ह्यांनी विचारविनिमय करून कागदपत्र तयार केले होते. त्या दिवशी ते सर्व कागद, कोर्टात रीतसर दाखल केले गेले. इथे आमच्या रस्त्यातील दगड दूर झाले.
फुटक्या काचा तशाच राहिल्या. घर अंधारलेलंच राहिलं.

काही दिवस असेच गेले.
"दादरला एक जागा बघितली आहे. मॅडम, तुम्ही बघून घ्याल काय ?" बिल्डरच्या माणसाचा फोन आला.
"ठीक. कधी आणि कुठे ?"
आईच्या घरापासून अर्ध्या तासाच्या अंतरावर. मी चालत गेले तर अर्धा तास. आईने चालायचं म्हटलं तर पंचेचाळीस मिनिटं. मला त्या बिल्डींगच्या दारापाशी बिल्डरचा माणूस, सचिन भेटला. आता मात्र मी फलटणकरांना देखील बरोबर घेतलेलं होतं. पायऱ्या तुटलेली इमारत. चिंचोळे प्रवेशद्वार.
"हे खूप दूर आहे. मी तुम्हांला आधी देखील सांगितले आहे. आईला माझ्या शक्य नाही इतक्या दूर एकटीने रहाणे."
"अहो, चांगला रंग लावून घेतला आहे. लिफ्ट आहे, काय प्रॉब्लेम काय आहे ? आम्ही ह्या घरमालकाचे पैसे देखील दिले आहेत."
"त्याला मी काय करणार ? तुम्हांला प्रॉब्लेम समजून घ्यायचाच नाही आहे तर मी आता आणि काय बोलणार ?"
मी तिथून निघाले. ऑफिसला पोचायला उशीर झालेला होता. पाच लेटमार्क, सुट्टीचा एक दिवस वजा.

१२ मार्च.
मी ऑफिसमधून घरी परतले. घरात माझ्यासाठी वाट बघत होती, म्हाडाची नोटीस. सक्त ताकीद. ताबडतोब घर खाली केले जावे. दुसऱ्या दिवशी त्याला प्रत्युत्तर म्हणून हरकत पत्र मी पाठवून दिले. अतिशय विचारपूर्वक फलटणकर पत्र तयार करून देत असत. मी ऑफिसमध्ये बसून माझ्या हस्ताक्षरात लिहून काढत असे. तीन प्रती निघत. म्हाडासाठी एक, बिल्डरसाठी एक व एक आमच्यासाठी. न चुकता सर्व पत्रव्यवहार, व्यवस्थित रजिस्टर एडीने.

१६ मार्च.
मी ऑफिसमध्ये होते. फोन वाजला. मोबाईल सांगत होता...'माझं घर'. मी फोन उचलला.
"आई, आपल्या दारावर आत्ताच म्हाडाच्या माणसांनी येऊन काहीतरी मोठेमोठे पांढरे कागद चिकटवलेत ! का म्हणून त्यांनी माझ्या दारावर हे असं केलं....? मी नाही ठेवणार हे कागद असे माझ्या घरावर....हे सगळं थांबव तू आई...!!! ताबडतोब !" माझी लेक.
आईच्या घरापासून पाच मिनिटांवर असलेल्या माझ्या घरी म्हाडा येऊन पोचले होते. माझ्या मालकीच्या घरावर म्हाडाच्या अधिकाऱ्यांनी येऊन सात आठ कागद चिकटवले होते. आता घरातील माणसांवर मानसिक दबाव आणण्याचा प्रयत्न चालू झालेला होता. मी घरी पोहोचेपर्यंत लेकीने पाणी घेऊन कागद खरवडून काढले होते...आणि तरीही काही पांढरे तुकडे शिल्लक होतेच. तिच्या लाडक्या घरावर झालेले हे अत्याचार सहन न होऊन लेक निघून गेली होती....कोण जाणे कुठे. मी आले त्यावेळी आमचे वॉचमन मला खालीच भेटले. "
"मॅडम, आज दोन तीन म्हाडाचे अधिकारी इथे आले होते...तुम्हांला काहीबाही बोलत होते...."
"काय म्हणाले ?"
"म्हणे सुशिक्षित असून देखील ही माणसे अशी वागतात...!"
"गोसावी....हे सगळं मला त्रास देण्यासाठी चालू आहे...दुसरं काहीही नाही...."
"हो. ते कळतं मॅडम..पण फारच मोठ्यामोठ्याने आरडाओरडा करत होते."

माझी लेक दुखावली. हे म्हाडाने फार वाईट केलं.

आता हे असंच नाही संपणार....
माझा निश्चय अधिक बळावला.

दुसऱ्या दिवशी फलटणकरांनी मला पत्र मेल केलं. मी लिहून काढलं. रजिस्टर एडिने पाठवून दिलं...
निषेध लेखी नोंदवला गेला.

काही दिवस उलटले आणि म्हाडाकडून उत्तर आले.
'प्रत्यक्ष सुनावणीस ५ एप्रिल ही तुम्हांला तारीख देण्यात आलेली आहे. त्यावेळी म्हाडाच्या ऑफिसमध्ये यावे. वेळ दुपारचे ३.'

५ एप्रिल उजाडला. अॅडव्होकेट फलटणकर व मी, आम्ही पावणे तीनला म्हाडा ऑफिसला पोचलो. तिथे आमच्या आधीच म्हाडा अधिकारी श्री. तिवारी ह्यांच्या खोलीत सुरज डेव्हलपर्सचे वकील वर्मा व त्यांचे चार अधिकारी हजर होते. म्हाडाचे एक लेखनिक माझ्या डाव्या बाजूला कागद व पेन घेऊन बसलेले होते. बैठकीची नोंद लिहून घेण्यास. एक तिवारी व वर्मा, सोडल्यास एकजात मराठी माणूस...सर्व म्हाडा व बिल्डरचे नोकरदार. अॅडव्होकेट फलटणकरांनी बैठकीच्या सुरुवातीलाच वकील वर्मा व बिल्डरची माणसे ह्या बैठकीला हजर असण्याबाबत विरोध दर्शवला. श्री. तिवारी. काळसर पोट सुटलेला, निबर माणूस. नाकावरील चष्म्यातून दिसणारे बारीकसे डोळे. पोट पुढे काढून चालण्याची ढब. समोरच्यापेक्षा आपल्याला अधिक कळतं...किंवा समोरच्याला अजिबातच काही कळत नाही असा एक भाव कायम चेहेऱ्यावर भाव पसरलेला.
"उससे क्या होता है...ऐसा कुछ नही...वो वकील है...आप अपना घर खाली नही कर रहे है....उससे उनको तकलीफ हो रही है...इसलिये वो आये है....आपको objection है तो वैसा हम minutes of the meeting मे लिख देते है...कोई प्रोब्लेम नही है..." लेखनिकाकडे नजर टाकून..."लिख लो आप...उनका objection है ऐसा लिख दो..."
"तुम्ही जे आम्हांला ह्या मिटिंगला येण्यासाठीचे पत्र पाठवलंत त्यात खाली CC to builder असे कुठेही लिहिलेले नव्हते...नाहीतर आम्हीही आमच्या वकिलांना घेऊन आलो असतो ह्या मिटींगला...नाही का ?"
"क्या अब येही लेके बैठना है...या आगे बात करें ?" तिवारी.
तुला मराठी नाही येत का...मग तर मी तुझ्याशी मराठीतच बोलणार...मी देखील हट्टाला पोचते. तिवारी हिंदीत...फलटणकर समजूतदार व चाणाक्ष अॅडव्होकेटसारखे हिंदीत...व मी माथेफिरू बाईसारखी शुद्ध मराठीत...अशी ती बैठक सुरु झाली.
"देखिये तिवारी साब, अब सिर्फ ये tenant बाकी रह गये है...और उनके कारण काम आगे हो नही पा रहा है....सबका इसमे नुकसान हो रहा है....ये बात ध्यान में लेनी चाहिये..." वर्मा.
"मला वाटतं आमच्यामुळे फक्त काही महिने गेले आहेत...त्या आधी दहा वर्षांपूर्वी सर्वांच्या स्वाक्षऱ्या होऊन देखील काम सुरु केले नाही त्याचं काय ? त्यावेळी बिल्डरने ३ वर्षांत नवीन घराचा ताबा देऊ असे सांगितले होते !" मी संधी सोडत नाही.
"देखो...अब ये सब बातें पुरानी हैं...अब काम चालू हो रहा है...तो आपको वो देखना चाहिये....अब आप क्यों काम रुकवा रही हैं ?" तिवारीला मराठी कळतं. लेखनिक बाजूला मिनिटे टिपून घेण्याच्या प्रयत्नात. वर्मा व तिथे उपस्थित एकजात सर्व मान डोलावत.

पाऊण तास बैठक चालली.
तिवारीने आपण अतिशय सुंदररित्या भाडेकरू व बिल्डर ह्यांत मिळवणी केली आहे अशी एक हवा त्या खोलीत केली. फसवी. ढोंगी. तोंडदेखलेपणाने त्याने वर्मा व बिल्डरच्या माणसांना सांगितले..."आप देखो, उनको जैसे चाहिये वैसे पास में किधर तो जगह दे दो..." "और आप को थोडा थोडा कॉपरेट करना चाहिये...देखो, हम म्हाडावाले आपकी मदद करना चाहते है..." हे आम्हांला. यावर, "आम्ही ह्यांच्यासाठी एक जागा बघून ठेवली आहे...त्यांना ती दाखवली देखील आहे...आता दुसरी जागा बघणे आम्हांला शक्य नाही...कारण आम्ही ह्या जागेचे डिसेंबरपासून पैसे भरले आहेत...फार तर आता त्यांनी तिथे जावे व नंतर पुढच्या वर्षी आम्ही त्यांना दुसरी जागा देऊ. म्हाडानेच उलट त्यांना त्या जागी जावयास सांगावे." वर्मा.

म्हाडाने बैठकी अखेरीस काय निर्णय ऐकवला ?
"जो अब बिल्डर बोल रहें है वहाँ आप अपना सामान शिफ्ट कर दो...बाद में वो बोल रहें है...तो जहां आपको चाहिये वहा जगह वो दे देंगे...आप को उनपे विश्वास दिखाना चाहिये.... आपकी हम मदद ही कर रहें है...पर आप कॉपरेट करो...नही तो कोई सोलुशन नही निकलेगा......" खुर्चीत कधी मागे रेलून कधी पुढे येऊन...उजवा हात टेबलावर पुढेमागे करत...वारंवार वर्माकडे नजर टाकीत...तिवारी.

पुढल्या पाचव्या मिनिटाला आम्ही तेथून निघालो. ढोंगी तिवारीमुळे मी संतापून. फलटणकर विचारात गुंतून.

५ एप्रिलला झालेली सुनावणी लेखी माझ्या हाती पडली तारीख १८ एप्रिल.

'तुमचे सोयीच्या पर्यायी जागेची मागणी ही अयोग्य असून बिल्डर जी जागा देऊ करीत आहे, ती जागा म्हाडाने नजरेखालून घातली आहे व ती रहाण्यास पूर्णत: योग्य व सोयीची आहे. तेव्हा त्वरित तुमचे सामान हलवून घर रिकामे करावे.'

तोंडी सुनावणी व लेखी अहवाल ह्यांत तफावत.

बिल्डर व म्हाडा युती...ह्याचा एक पुरावा.
क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग ३

2011-12-07T10:21:00.001+05:30

भाग १
भाग २

...अशी आम्ही बिल्डरकडे काय मागणी केली होती ? गेली पन्नास वर्षे आई ज्या भागात रहात आहे, त्याच भागात तिला बदलीची जागा देण्यात यावी. दूर कुठेतरी तिला नेऊन ठेऊ नये इतकेच. सध्या आपण वर्तमानपत्रात अनेकदा वाचतो. मतांच्या हव्यासापोटी, मुंबईतील वाढत्या झोपडपट्टीवासियांना देखील जिथे झोपडी तिथेच कायमस्वरूपी जागा द्यावी असले आदेश काढले जातात. इथे आईचे घर पाडून दुसरी इमारत बांधण्यात येणार होती. त्या बांधकामाच्या काळात तात्पुरते निवास स्थळ म्हणून तिला देण्यात येणारी जागा त्याच परिसरात द्यावी इतकेच मागणे होते. आज बांधकाम होणार ह्या निर्णयाला दहा वर्षे उलटून गेलेली आहेत. घरमालकांनी अग्रीमेंट करीत असता त्यावर वेळेचे काहीही बंधन न टाकल्याने इमारत कधी तयार होणार, घराचा ताबा कधी मिळणार ह्या प्रश्नांना कोणतेही उत्तर कोणाकडेही नाही. आईचे आता वय झालेले आहे. तिने एकटे राहावे की मुलींकडे राहावे हा सर्वस्वी तिचा निर्णय आहे. ह्या उतारवयात दूर कोठे नव्या जागी बस्तान ठेवणे काय शक्य आहे ? म्हणजे 'आता मला रहाता येण्यासारखे घर नाही आणि म्हणून ह्या वयात मला मुलीकडे राहावे लागते' ही कमीपणाची भावना तिने काय म्हणून घ्यावी ?

दिवाळीची सुट्टी संपली. कोर्टचे कामकाज चालू झाले. तोपर्यंत बिल्डरला शांत बसावे लागले होते. नाईलाजास्तव.
कोर्ट भरले होते. तारीख होती. मी कोर्टात शिरले. बिल्डरने कोर्टात अर्ज दिला. आमच्या म्हाडा विरोधी दाव्यात स्वत:ला दाखल करून घेण्याबाबतचा. अजून कोर्ट बसायचे होते. जज्जसाहेब अजून यायचे होते.
माझ्या रांगेत दोन खुर्च्या सोडून एक साठीचे गृहस्थ बसले होते. हसतहसत. त्यांच्या सततच्या हसण्यामुळे व मान डोलावण्याच्या लकबीमुळे माझे लक्ष वेधले गेले.
"तुम्ही तुमचे हक्क पूर्ण वापरले आहेत इथे." रिकाम्या कालावधीत हे गृहस्थ माझ्याशी बोलू पहात होते.
"म्हणजे ?" मी गोंधळून विचारले.
"तुम्हांला चुकीचा सल्ला दिला जातोय...व तुम्ही चुकीच्या वाटेवरून चालला आहात..."
"आपण कोण ?" मी विचारले.
"वर्मा. मी सुरज डेव्हलपर्सचा वकील."
"हो का ? नमस्कार." मी हलकेच हसले. हात जोडून नमस्कार केला. "आम्हांला चुकीचा सल्ला मिळतोय व आम्हीं चुकीच्या रस्त्यावर चाललोय असे तुम्हांला का बरे वाटते ?"
"कारण माझा तेव्हढा अनुभव आहे. मी खूप वर्ष हीच कामे करतोय....you don't know anything...."
"That's true ...I really don't know anything."
"So now let me tell you some facts here...."
"Ya..please do that...."
"भाडेकरू आणि म्हाडा किंवा बिल्डरच्या केसेस मध्ये कायम भाडेकरू हरतो...व नुकसानभरपाई म्हणून भाडेकरूला उलटे पैसे भरायला लागतात..."
"हो ? अरे बापरे...! किती ते ?"
"ते तेव्हांच कळेल तुम्हांला...."
"पण साहेब, तुम्ही स्वत:ला वकील म्हणवता, व कोर्टाच्या भर दालनात बसून तुम्हीं न्याय अन्याय राहिला बाजूलाच...परंतु, नेहेमी भाडेकरूच हरतो व बिल्डरच जिंकतो...हे मला कसं काय बरं सांगू शकता ? हा भारतीय न्यायपद्धतीचा सरळसरळ अपमान नव्हे काय ?"
"See I am telling you as a friend...just trying to help you out....people are misleading you....lawyers do that you know...just to earn money...."
"yes ...of course....thanks a ton...."
दालनातून फलटणकर बाहेर पडताना मला बसल्या जागेवरून दिसत होते. ह्याचा अर्थ आजचे आमचे काम आटोपले होते. मी उठले. मी प्रथम माझा खंबीर हात पुढे केला. वर्मांनी त्यांचा हात पुढे केला. मी आत्मविश्वासाचे हस्तांदोलन केले.

"Nice meeting you sir."

कोर्टाचे दालन सोडताना व आत शिरताना समोर बसलेल्या जज्जसाहेबांना किंचित खाली वाकून मानवंदना द्यावयाची असते. आणि का कोण जाणे...मला हे करताना नेहेमीच अभिमान वाटतो...भारतीय न्यायव्यवस्थेचा अभिमान.
बाहेर पडल्यावर फलटणकरांनी मला सांगितले...आज बिल्डरने स्वत:चे नाव ह्या खटल्यात दाखल करून घेतले होते. म्हाडा व बिल्डर जोडगोळी. धोकादायक. सामान्य नागरिकासाठी.

डिसेंबरचा दुसरा आठवडा उजाडला.
ऑक्टोबरमध्ये दिवाळीच्या आधी 'पुढील तारखेपर्यंत तुमचेकडून घराचा ताबा काढून घेण्यात येऊ नये' असा कोर्टाने आदेश दिला होता. व तो आदेश उठवणे बिल्डरला आता निकडीचे झाले होते. पुढील तारीख आली. बिल्डर व म्हाडाच्या वादावर विचार करून पहिला आदेश रद्दबादल करण्याच्या प्रयत्नात कोर्टाने काय निर्णय दिला ?
'योग्य कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय दावेदाराकडून घराचा ताबा काढण्यात येऊ नये.'
...मनाई हुकुम असा निघाला.

सापाच्या शेपटीवर पाय ठेवला गेला होता काय ?

वर्ष संपले. एकामागोमाग घडामोडींनी भरलेले वर्ष.
पुढील वर्ष चालू झाले. जानेवारीचा अकरावा दिवस लागला होता. आईची कामवाली माझ्या घरी आली. "ताई, वाटेवर सगळे मोठमोठे दगड टाकून ठेवलेत. मी कशी जाऊ ?"
दुसऱ्या मजल्यावरचे आमचे घर सोडून इमारत पाडायला सुरुवात झालेली होती. आई धाकट्या बहिणीकडे होती. आईची बाई मात्र रोज जात असे. केरलादी करून येत असे. आता मात्र तिथे जाणे अशक्य होते. दुसऱ्याच दिवशी फलटणकर तिथे गेले. इमारत बरीच पाडली होती. दगडांची रास रस्त्यात घालून ठेवली होती. तिथून आत जिन्यापर्यंत जाणे कठीण होते. बाई तेच सांगत होती. दहशत निर्माण करणे चालू झाले होते. फलटणकरांनी कॅमेरा बरोबर घेतला होता. इमारतीसमोरील मोकळी जागा, दरवाजा....दगड आणि धोंडे. सर्व फोटो त्यांनी काढून घेतले.

दहशत.
त्या भीतीने मी आता ते देतील त्या जागी सामान हलवेन, घर रिकामे करेन...ही बिल्डरची इच्छा.

"ताई, एक बेडरुममधली आणि दोन बाहेरच्या...काचा फोडून टाकल्यात...खिडक्यांच्या" बाई पुन्हा एक दिवस सांगत आली. घरात आईचं सामान होतं. गोदरेजचं कपाट होतं. काही मौल्यवान गोष्टी असण्याची शक्यता होती. मी माझ्या नेहेमीच्या सुताराला बरोबर घेतले. आईच्या घरी गेले. प्लायवूडने खिडक्या आतून बंद करून घेतल्या. घरभर अंधार झाला. पाणी आधीच तोडलेलं होतं. वीज कापली होती. आमच्या शेजारचं शिंदे मावशींचं घर पूर्ण रसातळाला गेलेलं होतं. फक्त आमचं घर व त्यासाठी खालचे मजले शिल्लक होते.

मन आता एकूणच बधीर झालं आहे.
क्रमश:

म्हाडा आणि मी...भाग २

2011-12-06T10:41:00.007+05:30

भाग १

रात्रीचे दहा वाजले होते. व तरीही मी ऑफिसमध्येच होते. काम भरपूर होते. दोन दिवसांनी एक मोठे प्रेझेन्टेशन होते. इतक्यात माझा फोन वाजला. नंबर अनोळखी होता.
"हॅलो"
"अनघाजी, मैं सुरज डेव्हलपर्ससे बात कर रहा हूँ."
"रात के दस बजे ? इतना लेट आप को मुझसे क्या बात करनी हैं ?"
"ऐसा हैं अनघाजी, आप अभी जल्दी दुसरी जगह देख लो. नही तो म्हाडा को पूरा अधिकार हैं के वो आपको घर से बाहर कभी भी निकाल सकती हैं."
"क्या आप मुझे ये धमकी दे रहे हैं ?"
"देखिये अनघाजी, आप जैसा चाहे समझ लें...पर मैं आपको आपका एक हितचिंतक होने के नाते बता रहा हूँ के म्हाडा को पूरा हक हैं के वो आपके सामान सहित आपको रस्ते पे ला सकते हैं. कभी भी."
"ठीक. आप रात के दस बजे मुझे धमकी दे रहे हैं...इतना तो मेरे समझ में आ गया...अब बाकी रही बात हमें रास्ते पे लाने कि....वो हम खुद कि चिंता करना जानते हैं...आप तकलीफ ना करें....!"
"देखिये अनघाजी, मैने जो ठीक समझा वो किया...बाकी आपकी मर्जी...."
मी फोन तोडला. अॅडव्होकेट फलटणकरांना फोन लावला. झालेल्या संवादाची माहिती दिली. धाड धाड. माझा स्वर तापलेला होता. मला श्वास घेणे जड जात होते.
"ठीक. अनघा...ठेव फोन. बघू आपण काय करायचं ते."
मी रात्रीबेरात्री केलेल्या फोनला शांतपणे उत्तर देणे अॅडव्होकेट फलटणकरच जाणोत.

दोन दिवस उलटले. फलटणकरांचा फोन आला.
"म्हाडा आपल्याला घराबाहेर काढू शकते हे खरे. पण कधी ? आपल्याला पर्यायी जागा दिल्यावरच. दुसरी जागा न देता घराबाहेर काढण्याचा अधिकार म्हाडाला नाही."
"मग ? आता काय करायचं ?"
"सांगतो."

२५ ऑक्टोबर.
दुपारचे तीन वाजत आले होते. मी व अॅडव्होकेट फलटणकर कोर्टात उभे होतो. कोर्टाचा सुट्टी आधीचा शेवटचा दिवस होता. शेवटचा तास होता. कोर्टात जाऊन बसणे हे तसे काही मला नवीन नव्हते. बाबांचा फोटो हातात धरून बसून रहाते मी.
"काय ? तुमचं काय काम आहे ?" जज्जसाहेबांनी आम्हांला विचारले. आमचे कागद त्यांनी हातात घेतले होते.
"साहेब दिवाळीची सुट्टी पडत आहे. बिल्डरने आम्हांला धमकी दिलेली आहे. म्हाडा घराबाहेर काढेल अशी. तसे केले जाऊ नये म्हणून कोर्टाकडे आलो आहोत आम्हीं."
मी पुढे जाऊन उभी राहिले होते.
"म्हाडा, अधिकारांचा गैरवापर करेल अशी आम्हांला भीती वाटते आणि म्हणून आलोय साहेब आम्ही..." मी म्हटले.
"असं घाबरून थोडंच होतं...? घाबरू नका हो...." जज्जसाहेब दिलासा देण्याचा प्रयत्न करीत होते.
"साहेब काहीतरी विपरीत घडून जाईल...आणि मग त्यानंतर कुठे धावू मी ? तुम्हीं बघता ना, जेष्ठ नागरिकांचे जिणे इथे मुंबईत किती कठीण झाले आहे ते...त्यातून आम्हांला तर बिल्डरने तशी धमकीच दिलीय..." मी म्हटले.

सामान्य नागरिक जर कोर्टात उभं राहून बोलू इच्छिला तर कोर्ट त्याचा तो अधिकार नाकारू शकत नाही....फलटणकरांनी हे मला आधीच सांगून ठेवले होते. त्या बळावर मी पुढे होऊन बोलत होते.
नेमक्या त्याचवेळी बिल्डरचे एक वकील त्यांच्या दुसऱ्या कुठल्या खटल्यासाठी तिथे हजर होते. ते पुढे सरसावले.
"ह्या खटल्यात जो बिल्डर इंव्होल्व आहे तो माझा अशील आहे साहेब."

जज्जसाहेबांनी मान हलवली.
"असेल, परंतु, ह्या विनंती अर्जात तुमच्या अशिलाविरुद्ध काहीही तक्रार नाही. त्यामुळे तुम्हीं बोलू नका." साहेबांनी बिल्डरच्या वकिलास सांगितले.
एखाद्या जुन्या इमारतीची पुनरबांधणी होते, त्यावेळी म्हाडाच्या परवानगीची गरज असते. इमारतीच्या मालकाच्या वतीने ती परवानगी बिल्डर घेतो. म्हाडाची स्वत:ची नियमावली आहे. व त्यामुळे बऱ्याचदा अधिकारांचा गैरवापर केलेला आढळून येतो. त्याच जोरावर बिल्डरने आम्हांला धमकी दिली होती. बाहेर काढू शकते म्हाडा आणि धमकी दिली होती बिल्डरने. ह्याचाच अर्थ, म्हाडाला हाताशी धरून स्वहितासाठी बिल्डर आम्हांला घराबाहेर काढू इच्छित होता. आणि म्हणूनच हुशारीने, आमच्या वकिलांनी हा विनंती अर्ज, म्हाडाने अधिकारांचा गैरवापर करू नये ह्याकरिता केला होता. बिल्डरला बाजूला ठेवून. म्हाडाने काही आमच्या विरोधात कोर्टात क्याव्हेट दाखल केले नव्हते. त्यामुळे कुठलाही मनाई हुकुम देताना त्यांना कळवण्याची जबाबदारी कोर्टाची नव्हती.
"ठीक आहे. मी 'पुढील तारखेपर्यंत तुमचेकडून घराचा ताबा काढून घेण्यात येऊ नये' असा मनाई हुकूम देतो." जज्जसाहेब म्हणाले.

आम्हीं दोघे बाहेर पडलो.
"अनघा, जज्जसाहेबांसमोर आपले जे कागद होते त्याला बिल्डरने ह्या कोर्टात जे क्याव्हेट दाखल केले आहे त्याच्या कॉपीज जोडलेल्या होत्या."
"तुम्हांला दिसल्या ?"
"हो."
"मग ? मग काय होतं त्यामुळे ?"
"काही होत नाही...पण म्हाडाने क्याव्हेट दाखल केले नाही. ते क्याव्हेट बिल्डरने केले आहे. आपण सध्या तरी मुद्दाम बिल्डरला बाहेर ठेवले आहे. यामुळेच जज्ज साहेबांनी बिल्डरचा जो वकील तिथे होता व बोलू इच्छित होता, त्याचे म्हणणे ऐकून घेतले नाही. आणि म्हाडासाठीचा मनाई हुकुम साहेबांनी दिला. हे मी फक्त सांगतोय !"
"काही होणार नाही तर मग कशाला घाबरवता मला ?!" मी वड्याचं तेल वांग्यावर काढत होते.
फलटणकर हसले.

आम्हांला रस्त्यावर आणण्याचा बिल्डरचा मनसुबा सध्या तरी फसलेला होता. वकिलांच्या हुशारीने.
दिवाळी ठीक जाईल ही सुटकेची भावना माझ्या मनात एक क्षण चमकून गेली.

क्रमश:

म्हाडा आणि मी

2011-12-06T00:48:00.003+05:30

२१ ऑक्टोबर २०१०.

मी दिवस उरकला होता. ऑफिसमधून घरी परतले होते. शिरल्याशिरल्या डाव्या हाताला चपला बुटांचे कपाट आहे. त्यावर एक बसकी टोपली आहे. आलेला पत्रव्यवहार रोज हा त्या टोपलीत जाऊन पडावा असा घराचा एक शिरस्ता आहे. त्या दिवशी असाच एक लिफाफा टोपलीत बसला होता. मी व्यवस्थित कात्रीने कोपऱ्यावर कापला व आतील कागद बाहेर काढले. हे पत्र काही वेगळे होते. न कळणारे. कायद्याची भाषा बोलणारे. काही वर्षांपूर्वी एक केस दमाने चालवली. परंतु, त्याचा अर्थ असा अजिबात होत नाही की आता ह्यापुढे दारी येणारा प्रत्येक कायद्याचा कागद मला कळू लागेल. गोंधळून जाणे ह्यापलीकडे काहीही होत नाही. वर छापलेलं नाव कळत होतं. सुरज डेव्हलपर्स.
अॅडव्होकेट फलटणकरांना दूरध्वनी लावला. जमेल तसे कागद वाचून दाखवले.

ती नोटीस होती. घर रिकामे करून बिल्डरच्या ताब्यात देण्याची.

माझ्या घरापासून काही मिनिटांच्या अंतरावर आईबाबांचे घर आहे. १९६० साली त्यांनी ते पागडीवर घेतले होते. घर मालक श्री. कवळी ह्यांच्याकडून. २००० साली कवळींनी, इमारत जुनी झाल्याकारणाने ती बिल्डरच्या ताब्यात देऊन त्यावर नव्या ढंगाची इमारत बांधण्याचा घाट घातला. इमारत उंच नेली तर आमच्या समोर समुद्र आहे. म्हणजे इमारतीने मान उंच करून समोर नजर टाकावी तर तिला दिसेल अरबी समुद्र. खाली गळ्यात एखादा गोफ असावा तशी अर्धवर्तुळाकार फिरणारी वाडी देखील कवळींनी बिल्डरला विकली.
एकेक करून मालकाने वाडी व आमची इमारत रिकामी करावयास घेतली. काहीजण तातडीने निघून गेले. तर काही बरीच वर्षे होते. करता करता दहा वर्षे उलटली होती. बरीच माणसे निधन पावली. इमारतीची मान अधिकाधिक उंच करता यावी, म्हणजेच अधिकाधिक FSI मिळावा ह्याकरीता बिल्डर काम सुरु करत नव्हता. भाडेकरुंना तो इतरत्र घरे देत होता. त्या त्या घरांची भाडी तो भरत होता.

२०१० साल उजाडले. आम्ही मात्र तिथून निघालो नव्हतो. आईचे सामान अजूनही त्या घरात होते.

बिल्डरकडे आमची मागणी एकच होती. आमच्या ऐंशी वर्षाच्या आईला, तिच्या घराच्या जवळपासच जागा मिळावी. तिला तिच्या सवयीच्या परिसरापासून ह्या वयात दूर राहावे लागू नये.

माणसाला त्याचे स्वत:चे हक्काचे घर असावे. त्यातून आईने मोठ्या हिंमतीने संसार केलेला. मग तिला उचलून दूर कुठे नेऊन ठेवावे चूक होते.
तिने त्या घरी एकटे रहावेच कशाला ? आजी नाहीतरी मुलींकडेच तर रहातात. मग करायचे काय त्यांना ह्याच परिसरात घर ? हा मुद्दा बिल्डरचा.
दूर घर घेऊन तिला तिथे रहाताच येऊ नये अशी परिस्थिती निर्माण करणे काय योग्य होते ? तिने ठरवावे तिला कधी, किती दिवस आणि कोणत्या मुलीकडे रहावयाचे आहे. परंतु, स्वत:चे घर दूर असल्याकारणाने, आता जबरदस्तीने कुठल्या ना कुठल्या मुलीकडे रहाणे तिला भाग का बरे पडावे ? तिच्या स्वाभिमानाला मी काय म्हणून ठेच पोहोचवावी ? हा माझा मुद्दा. बिल्डर घरे दाखवत होता. मी त्याच्या माणसांबरोबर गल्ल्यागल्ल्या इमारतीइमारती फिरत होते. परंतु, एकही जागा ती जिथे रहात होती त्या परिसरात वा ऐशी वर्षाची बाई राहू शकेल अशी नव्हती. ह्या सर्वात कालावधी उलटून जात होता. २००० ते २०१० इतकी वर्षे फक्त वाढीव क्षेत्र मिळावे ह्याकरता बिल्डरने वाया घालवली होती. परंतु, आता उलटून जाणारा वेळ हा एका भाडेकरू कारणे होता. दुखणे हे होते. बिल्डरसाठी.

माझ्या हातात असलेली नोटीस काय म्हणत होती ?
'पुढील दहा दिवसांत आम्हीं जी कोणती जागा देऊ ती जागा घ्या व घर रिकामे करा. अन्यथा, तुम्हांला म्हाडा कडून घराबाहेर काढण्यात येईल.'
ह्या नोटिशी पाठोपाठ मुंबईतील एकजात सर्व सिटी सिव्हील कोर्ट ते हायकोर्ट, या सर्व ठिकाणी आमच्या विरोधात 'क्यावेट' (caveat) दाखल केले गेले असल्याचे कागदपत्र एक दिवसाआड दारी येऊन पडू लागले.

२६ ऑक्टोबरपासून कोर्टाला ३ आठवडे दिवाळीची सुट्टी लागत होती. त्यामुळे आम्हांला कोर्टाकडे ह्या विरुद्ध दाद मागणे कठीण जावे. म्हाडा जबरदस्तीने बाहेर काढेल ह्या भीतीने आम्हीं घर रिकामे करावे.
असा बिल्डरचा कावा.
कोल्हा.

क्रमश:

संन्यासी

2011-12-05T00:09:00.003+05:30

रिकामं आकाश.
ऐसपैस आकाश.
दूरवर कोणी नेम धरतं. धनुष्याला बाण लावतं. बाण सुटतो. सूर मारत पुढे पुढे येऊ लागतो. येण्याची काही बातमी नाही. काहीही चाहूल नाही. घुसतो बाण. आकाशात. खोल खोल. त्यावर ते आकाश मात्र निशब्दच रहातं. ते भीष्म. एकही शब्द नाही. बाण कधी एकटे. कधी दुकटे. वेडेवाकडे. आरपार. मारा. चहूदिशांनी. अहोरात्र. शरजाल. आकाशाच्या हृदयात घुसून पार आरपार. मग आकाश ? काय आकाश फाटतं ? काय त्याची लक्तरे लोंबू लागतात ? काय चिंधड्या होतात ? शरपंजर अवस्था ?

आकाश विशाल. पोलादी. त्यावर ह्या अशक्त बाणांचा काय पाड ? येतात. जातात. आल्यासारसे जातात. फक्त काही क्षण. आणि त्यांच्या पाऊलखुणा देखील नाहीश्या होतात.
स्तब्ध आकाश.
स्तब्धतेतून गीता सांगून जाणारे आकाश.

जमिनीवर उभी मी.

नजर वर जात रहाते.
खोल निळ्या रंगात मी शिरत रहाते.
कुठून तरी आसमंतात ओम घुमू लागतो.
संन्यासी आकाश अजून एक बाण झेलू लागते.

मौनातून माझ्याशी बोलणारे, स्पेनचे आकाश...

१

२

३

४

५

६

७

८

९

१०

११

१२

१३

१४

बोलघेवडे...

2011-12-03T20:35:00.005+05:30

खिडकी बोलते.
दार बोलतं.
कधी इतिहास सांगतं.
कधी बंद दारातून दु:ख झिरपतं.
हृदयात घर करून वसलेल्या माणसांविषयी भरभरून सांगतं.
फक्त त्यांची भाषा समजून घ्यावी...त्यांकडे डोळे भरून बघावं.
मग ते खुलून जातं...आपल्याशी बोलू लागतं.
ते कोणाचंही का असेना....त्याच्या माणसांची भाषा कुठलीही का असेना...काय फरक पडतो ?
आपण फक्त काही क्षण काढावे...चालत्या पायांना थोडं थोपवावं...आणि ते बोलघेवडे खिडक्या, दारे, घरे भरभरून बोलू लागतात.
मनचं गूज. लपलेला इतिहास.

स्पेनच्या गल्लीबोळांतून फिरताना कधी वाटलं...

अचानक काळाचा पडदा वर उचलला जाईल. एखादी बंद निळी खिडकी उघडेल. गोरीपान, टपोऱ्या काळ्याभोर डोळ्यांची तरुणी बाहेर डोकावेल. तिच्या नजरेला माझी नजर मिळेल. ती हसेल. मी हसेन...माझ्या एकट्या रस्त्यावर एक क्षण सोबत मिळेल. मग तिची निळीशार उघडी खिडकी, हलकेच दोन्हीं हात हलवेल...माझा निरोप घेईल. मी कधीच वळून न बघण्यासाठी पुढल्या रस्त्याला लागेन...

१

२

३

४

५

६

७

८

९

१०

११

१२

१३

१४

१६

१७

१८

१९

२०

२१

२३

२४

२५

२६

२७

२८

२९

३०

३१

३२

३३

३४

३५

३६

३७

३८

३९

४०

४१

कोरा कॅनव्हास

2011-11-30T03:12:00.010+05:30

एक बदक. संथ वहात जाणाऱ्या एका तळ्यातील एक बदक. जशा लहरी उमटल्या तसं ते बदक पाण्याबरोबर वहात होतं. किंवा एक दिशा त्याने ठरवून घेतली. परंतु, त्या दिशेला पुढे नक्की काय येतं...ह्याचा काही थांगपत्ता नव्हता. निघालं आपलं तरंगत. तरंगत. कधी पंख झटकत तर कधी मान वेळावत. आजूबाजूच्या जगात नक्की काय चालू आहे, जग नक्की कुठल्या दिशेने जात आहे काही म्हणजे काहीही माहित नाही.

मी.

बदक.

दहावी द्यायची. आणि जेजेला प्रवेश घ्यायचा. त्यानंतर मग फक्त चित्र काढायची. बाकी काहीच नाही. चाललंय आपलं तरंगत.

'जे जे स्कूल' हे कॉलेजचं नाव आहे. तिथे प्रथम फाउन्डेशन करावे लागते. एक वर्ष. त्यानंतर म्हणजे त्या एका वर्षात तुम्हांला तुमचा कल कुठे आहे ते कळते असा एक समज आहे. म्हणजे तसे कळायलाच हवे. कारण पुढे जाऊन चार वर्षे बदकाला 'अप्लाइड आर्ट' किंवा 'फाइन आर्ट' ह्या दोनांपैकी एका प्रभागात प्रवेश घ्यावयास हवा. पण हे बदकाला अजिबात माहिती नव्हते. अख्खं वर्ष गेलं तरी तो काय तो कल कुठे आहे हेही कळले नव्हते. अप्लाइड आर्ट म्हणजे काय ? आणि फाइन आर्ट मध्ये कागद, पेन्सिल्स, रंग ह्यांचे नक्की काय करतात काही माहित नाही. भाजी की भरीत ? कोण जाणे ! अशी परिस्थिती ! अज्ञानात सुख असतं ! कारण आपल्याला काहीतरी माहित नाही आहे हेच माहित नसतं ! मग ते फाउन्डेशनचं एक वर्ष संपत आलं. कल कुठे आहे हे समजून घेण्यासाठी वेगवेगळ्या दिशेने चालून झालं...आणि काय माहित कोणी सल्ला दिला पण मी अप्लाइड आर्टला प्रवेश घेतला. आता मागे वळून बघितलं तर कळतं. कॉलेजमधील पुढील चार वर्ष आणि बाहेरील उघड्या जाहिरात क्षेत्राचा, तसा काडीचाही संबध नव्हता. म्हणजे आज मी जे काही करते ते मी तिथे शिकले का ? तसं नाही वाटत. कारण, प्रवाहात तरंगणं वेगळं आणि पाण्यात हातपाय मारून पुढे जाणं वेगळं.

शिक्षण चालू असता आम्हीं सर्व विद्यार्थ्यांनी संप केला. म्हणजे आमच्या पुढाऱ्यांनी वगैरे आम्हांला सांगितले की आता उद्यापासून वर्गात बसायचे नाही. त्या ऐवजी सर्वांनी विद्यापीठाच्या बाहेर रस्त्यावर बस्तान मांडायचे. मग आम्ही सर्वांनी तसेच केले. संप बरेच दिवस चालला. आम्हीं बरेच दिवस रस्त्यावर बसलो. अगदी खाऊचा डबा वगैरे घेऊन रस्त्यावर. आणि डबा खायची कॉलेजची वेळ झाली की मग रस्त्यावर डबा उघडायचा आणि खायचा. संपाचे कारण मोठे होते. आणि बरोबर देखील होते. इतके पाच वर्षांचे शिक्षण घेऊन देखील पूर्वी आम्हांला फक्त डिप्लोमाच मिळत असे. हे चुकीचे आहे असे सगळे पुढारी म्हणाले. हे पुढारी म्हणजे कॉलेजची वरच्या वर्गांतील मुले वगैरे. मग आमची मागणी मान्य झाली. आम्हांला डिग्री देण्यात यावी असा निर्णय झाला. परंतु, त्यासाठी सहा महिन्यांचा एक 'ब्रिज कोर्स' आखण्यात आला. पुढील काही वर्षांसाठी. बाबा म्हणाले की डिप्लोमाचे काही खरे नाही. तुला डिग्री घेतलीच पाहिजे. मग पाच वर्षे पूर्ण झाल्यावर मी पुन्हा एकदा कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला. बाकी कुठल्याही मैत्रिणीचे आईवडील असे काही बहुधा म्हणाले नसावेत. कारण एकटी मी परत एकदा कॉलेजला जाऊ लागले होते.

ह्या ब्रिज कोर्सच्या अभ्यासक्रमात 'History Of Art' हा एक विषय होता. म्हणजे पुस्तकं वगैरे होती. आणि एक गोंडसश्या दिसणाऱ्या बाई येत असत. बरीच माहिती देत असत. जगभरच्या कलाविश्वाची. त्यात इमारती, पेंटिंग, भांडीकुंडी सगळेच येत असे. विविध देश. विविध कला शैली. भली मोठी पुस्तके. लांबच लांब नोट्स. आता हा अशा प्रकारचा अभ्यास करण्याची सवय तर मोडली होती. शेवटचा अभ्यास दहावीत केला होता. म्हणजे एकदम घोकंपट्टी वगैरे. त्यावर पाच वर्षे उलटून गेली होती. आणि पाच वर्षे म्हणजे अर्धे दशक. मग परीक्षेच्या दिवशी पहिल्याच पेपरला अगदी पेनाचं टोपण काढलं आणि लिहायला सुरूवात करावी म्हटलं तर काही म्हणजे काहीही आठवेना. अगदी म्हणजे कसं डोकं कोणी उघडावं, त्यावर एखादा टीपकागद ठेवावा आणि सगळं कसं टिपून घेऊन जावं. म्हणजे डोकं कसं पुन्हा रिकामं. रिकामा घडा. मग कसं कोण जाणे थोड्या वेळाने आठवलं. आणि लिहिली पूर्ण उत्तर पत्रिका. कधीतरी पुढे निकाल लागला. मी उत्तीर्ण झाले. अगदी पदवीधारक. BFA. कंसात बॅचलर ऑफ अप्लाइड आर्ट.

आता ह्या सर्व गोष्टींना बरीच वर्षे उलटून गेली. मात्र अजून मध्ये मध्ये उगाच वाटत असे. कॅनव्हास आणावा. पेंटीग सुरु करावे. ग्राफिक वगैरे. म्हणजे उगाच रियालिस्टिकच्या फंदात आपण पडू नये. आपण आपले कसे ग्राफिक करावे. म्हणजे जगविख्यात चित्रकार पिकासो सारखे. नाक उत्तरेला आणि डोळा दक्षिणेला. वगैरे वगैरे.

परवा स्पेनमध्ये असताना बार्सिलोनाला जाण्याचा योग आला. बार्सिलोनामध्ये पिकासोची आर्ट गॅलरी आहे. त्याच्या कलेचे दालन. त्याच्या कारकीर्दीच्या सुरवातीच्या काळातील चित्रे तिथे बघावयास मिळतात. गल्ल्याबोळ शोधतशोधत मी तिथे पोचले. स्पेनमधील गल्ल्या काय आणि तेथील बोळ काय. सर्वच सुंदर. त्यामुळे त्या दालनाचा शोध तसा रम्यच झाला. दालनाबाहेरील जग मात्र वेगळं होतं. म्हणजे जर रविवार म्हणून गल्ल्या सुन्या म्हटल्या तर दालनासमोर गजबजाट. मग रांगेत उभी राहिले. तिकीट काढलं. दगडी पायऱ्या चढले. आणि काचेच्या दरवाजासमोर पोचले. पाब्लो पिकासो. तिथे तिकीट दाखवलं. प्रवेश मिळवला.

पिकासो. 'क्युबिझम' ह्या कला चळवळीचा प्रवर्तक. एखादी वस्तू वा एखादा चेहेरा, हा एकाच कोनातून न बघता वेगवेगळ्या कोनांमधून एकाच वेळी बघणे. व तसे चित्रात उतरवणे. यामुळे आपल्या डोक्यात वर्षानुवर्ष जे नियम घट्ट बसून राहिलेले आहेत एखादी गोष्ट बघण्याबाबतचे, त्यालाच पार तडा वगैरे. आणि आपल्याला नवी दृष्टी...

हे सर्व समजून घेण्याचा प्रयत्न केल्यास. हे इतपत मला ज्ञात होते.

मी दालनात प्रवेश केला. थबकले. माझ्या समोर साक्षात पिकासोची चित्रे होती. मुंबईत कधी काळी त्याच्या चित्रांचे प्रदर्शन झाले होते. त्यावेळी आई बाबांना घेऊन मी तिथे गेले होते. 'क्युबिझम' मधील त्याची चित्रे. त्रिकोण, चौकोन, पिवळा, लाल, हिरवा. परंतु येथील पहिले दालन ? पहिल्या दालनात पहिल्या चित्रासमोर मी उभी राहिले. आणि पुन्हा पुन्हा बघत राहिले. अतिशय रियालिस्टिक पोर्ट्रेट. त्यापुढे तितकेच खरेखुरे लँडस्केप. मग त्यापुढे अशीच कितीतरी खरीखुरी चित्रे. जसा निसर्ग तशी त्याची चित्रे. तसेच हुबेहूब रंग. तेच पर्स्पेक्टीव्ह. हा पिकासो मला माहितीच नव्हता. मला ह्याची ओळख देखील नव्हती. पिकासो म्हणजे ठळक रंग, वेडेवाकडे आकार. मुक्त. स्वैर. त्यांना मी ओळखत होते. पण आज जे नजरेसमोर होते ते काही भलतेच. बिछान्यावर आजारी स्त्री, तिचा अशक्त हात हातात धरून तिची नाडी तपासणारा काळ्या कोटातील डॉक्टर आणि पलीकडे कडेवर मुल घेऊन उभी असली जोगीण. हे कसे शक्य आहे ? अशक्य ! म्हणजे पिकासोच्या रक्तारक्तात नसानसात माणसाची अॅनाटॉमी इतकी भिनलेली होती...म्हणून तोच फक्त तोच इतके स्वातंत्र्य घेऊन मुक्तपणे वेगवेगळ्या कोनांमधून मनुष्याच्या शरीराकडे बघू शकत होता ! एकाच वेळी. मी कोपऱ्यात उभी राहिले. मला हसू फुटले. मला आठवले किती वेळा कळत नकळत माझ्या मनात हा विचार येऊन गेला होता...पेंटिंग सुरु करावे...रियालिस्टिक नको...ग्राफिक करावे...पिकासोसारखे...इथे डोळे...तिथे नाक...वगैरे वगैरे...हसू आलं...अज्ञानाचा पडदा माझ्या उघड्या डोळ्यांनी फाडला.

पिकासो काही वेगळाच होता. जे कॉलेजमध्ये घोकलं होतं...ते कोण जाणे काय होतं....त्यावर डिग्री मिळवली...बाबा सुखावले. मात्र आज मी सुखावले...हसले...माझे अज्ञान अफाट होते. आणि आज ते दूर झाले होते.

वाटले पुन्हा जे जे च्या त्या भव्य दारातून आत शिरावे. व्हिटी स्थानकासमोरचा तो दरवाजा. दाट जुने वृक्ष. वाऱ्याच्या झुळकीबरोबर हलणारी हिरवी पाने. चोरून जमिनीकडे धाव घेणारी सूर्याची ती नाजुकशी किरणे. मोजून गोळा केल्या तर शंभर तरी जमतील अशा त्या लालचुटूक गुंजा. सकाळचे फक्त साडेसात वाजलेले असावेत. दोन वेण्या. नाकावर जाड भिंगांचा चष्मा. मात्र ह्यावेळी उजव्या बाजूला वळावे. डाव्या हाताला आर्किटेक्चरची इमारत पार करावी आणि त्या अद्वितीय फाइन आर्टच्या इमारतीत शिरावे.

म्हणावे...मला प्रवेश द्या...

मला चित्रकला शिकवा.

(शेवटचे छायाचित्र जालावरून साभार)